Yeni enerji ekonomisinin kendi başına büyüyebilmesi önemli bir değişim. Ancak eski ekonominin çekilmesi, çoğu zaman eldeki bir varlıktan, bir gelirden veya bir güvence olarak görülen kapasiteden vazgeçmeyi gerektiriyor. Yeni bir yatırımın yapılmasıyla eski bir yatırımın ömrünün kısalması, farklı ekonomik ve siyasi kararlar.
UNEP’in hesabına göre, COP30’da dile getirilen uyum finansmanını 2035’e kadar üç katına çıkarma hedefi gerçekleşse bile ihtiyacın ancak yüzde 20–29’u karşılanabilecek. Antalya’nın açılışında bu hedefin ayrı bir gündem maddesi olarak eklenmesi konusunda uzlaşma sağlanamadı.
İklim krizinin üstünde büyüyen yeni ekonomi, temiz enerjiye yatırım yapmak için güçlü nedenler yarattı. COP31’in başarısı, bu büyümenin fosil yakıt kullanımını azaltmaya ve insanları iklimin etkilerinden korumaya ne ölçüde dönüşeceği olacak.
Bir hükümet aynı bütçeden güneş enerjisine teşvik verebilir, bir kömür santralini açık tutabilir, sel riski altındaki bir kentin altyapı yatırımını da bir sonraki yıla bırakabilir. Üç kararın da kendi içinde bir mantığı var. Güneş yatırımı yakıt ithalatını azaltabilir. Kömür santrali bölgedeki işleri koruyabilir. Sel yatırımını ertelemek ise bugünün bütçesinde yer açar.
Üç karar da kendi hesabına göre makul. Yan yana geldiklerinde iklim politikasının neden bu kadar zor ilerlediğinin de kanıtı. Yeni bir enerji yatırımı yapmak için alıcı, yatırımcı ve gelir bulmak gerekiyor. Eski bir santrali kapatmak için o santralin etrafında kurulmuş geçim düzenine bir cevap vermek; bir kenti sele hazırlamak için de önlenecek zararın bugünkü bütçede bir karşılığı olması gerekiyor.
İklim krizinin üstünde büyüyen ekonomi, bu üç karardan ilkini hızlandırabiliyor. Diğer ikisinin önündeki engeller ise siyasetin ve kamu maliyesinin alanına giriyor. Antalya’da müzakere edilen meselenin özü burada.
1- Bilimin saati, siyasetin saati
Bir kömür santralini kapatma kararı alındığında, ilk gün kimin itiraz edeceği bellidir. İşçiler işlerini, belediye gelirini, hükümet elektrik arzını düşünür. Kapatmanın iklim açısından faydası ise dünyanın tamamına ve uzun yıllara yayılır. Bedeli üstlenecek insanlar aynı bölgede yaşar, birbirlerini tanır ve taleplerini dile getirebilir. Faydayı görecek insanların önemli bir bölümü başka ülkelerde, hatta başka kuşaklardadır.
Bu yüzden erteleme, siyasi açıdan anlaşılır bir karar olabilir. Bugünün kararını yarının hükümetine bırakabilirsiniz. Atmosferde ise böyle bir devir işlemi yok. Bugün salınan karbondioksit bir sonraki bütçe yılında hesaptan düşmez. Gecikme, sonraki yıllarda aynı sıcaklık hedefi için yapılması gereken azaltımı büyütür.
BM Çevre Programı’nın (UNEP) 2026 Emisyon Açığı Raporu’na göre mevcut politikalar dünyayı bu yüzyılda yaklaşık 2,8°C’lik bir ısınmaya götürüyor. Ülkelerin açıkladıkları taahhütlerin tam uygulandığı senaryolarda tahmin 2,6°C. Bu iki tahmin birlikte okunduğunda iki ayrı açık görülüyor. İlki, hükümetlerin söyledikleriyle yaptıkları arasında. İkincisi, verdikleri sözlerin tamamı tutulsa bile ulaşılacak sonuçla Paris Anlaşması’nın sıcaklık hedefleri arasında. Daha iyi uygulama ilk açığı daraltabilir. İkinci açığı daraltmak için ülkelerin daha ileri kararlar alması gerekir.
Brezilya’nın COP30 başkanlığı, 3 Kasım’da fosil yakıtlardan uzaklaşmaya ilişkin bir yol haritası yayımladı. Belge, ülkelerin fosil yakıtlara bağımlılıklarını değerlendirmelerini ve 2033’e uzanan bir işbirliği gündemi öneriyor. Bu çalışmanın etkisi, bir ülke hangi santrali ne zaman kapatacağını, elektrik açığını nasıl karşılayacağını ve o bölgenin geçişine ne kadar kaynak ayıracağını belirlediğinde görülecek. Bilimin takvimi, siyasi takvime ancak bu net kararlarla girebilir.
2- Yeni ekonomi, eski ekonominin yerini alıyor mu?
Paris Anlaşması’ndan bu yana temiz enerjinin kendi ekonomik gerekçesi güçlendi. Bir hükümet daha az yakıt ithal etmek için güneş ve rüzgârı destekleyebilir. Aynı hükümet, elektrik arzını güvenceye almak için yerli kömürü sistemde tutabilir. Enerji güvenliği hesabı iki kararı da taşıyabiliyor. İklim açısından sonucu ise yeni üretimin ne kadar fosil yakıt kullanımını ikame ettiği belirliyor.
Çin’de bu iki hareketi aynı anda görmek mümkün. Çin’in emisyonları, 2026’nın üçüncü çeyreğinde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 3,1 azaldı. Güneş, rüzgâr ve nükleer kaynaklardan elektrik üretimi 110 teravatt-saat arttı. Bu artış, toplam elektrik talebindeki artışın iki katından fazlaydı. Kömürden elektrik üretimi yüzde 3,3 gerilerken, yeni kömür santrallerinin inşası sürdü.
