Sıfır Atık Forumu’nda duyduğum bu soru, üç gün boyunca dinlediğim yüzlerce konuşmadan daha etkiliydi. Birleşmiş Milletler Sıfır Atık Yüksek Düzeyli Şahsiyetler Danışma Kurulu Başkanı ve Sıfır Atık Vakfı Onursal Başkanı Sayın Emine Erdoğan Hanımefendi’nin himayelerinde Sıfır Atık Vakfı tarafından düzenlenen Sıfır Atık Forumu’nda Erdoğan’ın ‘Dünya beşten büyüktür çünkü insanlık beşten büyüktür” sözü sıfır atığın değil uygarlığın dönüşümünün özeti gibiydi. İleri dönüşüm stratejisiyle artık bir kongre ve etkinlik merkezi olarak kullanılan Atatürk Havalimanı’na 183 ülkeden gelen 120’den fazla bakan, paydaş, STK, özel sektör temsilcisinin bavulundu bu sefer sıfır atıkla ilgili iyi uygulamalar, zorluklar ve ilham veren konuşmalar vardı.
Sıfır atığın en büyük paydaşı atık toplayıcıları
“Şehirler İçin Altyapı Rolü Olarak Gayri Resmi Sektör” başlıklı oturumun sahnesinde Brezilya’dan ve Güney Afrika’dan gelen atık toplayıcıları vardı. Karanlık sokakların çöplerinden gelen sesler hayatın ne denli basit olduğunu gösterdi. Güney Afrikalı Maditlhare Koena “Biz Güney Afrika’dan kalkıp buraya geldik, sesimizi duyurduk. Peki sizin çöpçüleriniz nerede?” dediğinde salonda derin bir sessizlik işitildi. Sıfır atığın en büyük başarısı atıkları değil insanı görünür kılması. Katılabildiğim tüm oturumların ezcümlesi hep aynıydı. “Gerçek kaynak da gerçek dönüşüm de insanda.”
Yüzlerce kişiye “çöplerin onurlu sesiyiz” diye seslenen Koena, yıllarca Cape Town sokaklarında atık toplayıcılığı yapmış. Bugün 12 bin Güney Afrikalı atık toplayıcısını temsil ediyor ve bizlere onurlu bir yaşamın çöpe attıklarımızla, atma biçimimizle şekillendiğini gösterdi.
Çöpün de bir adabı var biliyor musunuz?
Koena, Güney Afrika’da çöp eğitimleri vererek daha önce günde kişi başı toplanan 4 kiloluk atık toplama kapasitesini 40 kilograma nasıl çıkardıklarını anlattı. Ev ev dolaşılmış insanlara atık yönetimi okuryazarlığı eğitimi verilmiş. Akademisyenlerle işbirliği yapılmış. Atıkların verileri çıkarılmış, program 10 yıldan fazla sürmüş evsel atıklar azalmış, bireylerin harcamaları düşmüş, kentler temizlenmiş. Atık toplayıcıların geliri artmış atık toplayıcılar sıfır atığın, döngüselliğin bir parçası haline gelmiş. Koena’nın “dönüşmek istiyorsanız sesimizi duyun” sözleri atık toplayıcılarının “istihdam, sosyal adalet, geri dönüşüm” konularındaki etkisini gösteren önemli başlıklar. İnsanlar geri dönüşümün sadece teknoloji meselesi olduğunu sanıyor oysa dönüşüm davranışta, tutumda.
Çöplükten stratejik ortaklığa
Sadece Maditlhare değil Brezilya’dan gelen Uluslararası Atık Toplayıcıları Birliği (MNCR) Başkanı Severino Lima Jr. atık toplama konusunda küresel bir aktör. Lima’nın hikâyesi de çöplükte başlıyor. Bir zamanlar Brezilya’nın çöplüklerinde geçimini sağlayan Lima, bugün aynı insanların haklarını devlet başkanlarıyla müzakere ediyor. Brezilya’da atık toplayıcılarının kooperatifleşme hareketinin öncü isimlerinden biri, toplayıcılara sosyal güvence kazandırmış. Bünyesinde 800 kooperatif olan MNCR, Brezilya’nın Ulusal Katı Atık Politikasının önemli bir parçası. Devlet Başkanı Lula ile sürekli görüşen Lima’nın “biz çöpün değil çözümün bir parçasıyız” yaklaşımının arkasında aslında 25 yıllık bir toplumsal hareket bulunuyor.
