“Yanacaksak beraber yanarız.” Açlık Oyunları
2027 hasadını belirleyecek ekimler yaklaşırken süre daralıyor. Brezilya çiftçisi mevsimlere direnerek pahalı gübreyi toprağa vermeyi erteliyor. Yaklaşık 176 milyon nüfuslu Bangladeş’in 700 bin tonluk fosforlu gübre alımında pazarlık sürüyor; ekim takvimi beklemiyor. Ürün var; alım gücü yetişmiyor.
Atlantik’in öte yakasında ise New Orleans Limanı’na Fas’tan 54 bin ton TSP fosfat gübresi ulaşıyor. Trump yönetimi Fas fosfatına uygulanan telafi edici vergileri geçici askıya alarak ülkenin üreticisi OCP’ye Amerikan pazarının kapısını yeniden açtı. Washington kendi çiftçisine yeni tedarik kanalı açarken Dakka finansman hesabıyla uğraşıyor. Hürmüz kaynaklı kükürt (sülfür) krizi, Güney Afrika’da Foskor’un fosforik asit üretimini durdurdu. Fosfat kayası üreticisi Kropz ise gerileyen satış fiyatları, artan maliyetler ve üretimini artırmakta yaşadığı güçlükler nedeniyle üretimi askıya aldı. Avrupa’da yükselen doğal gaz maliyetleri amonyak üreticilerini negatif marja itiyor. Rusya, sülfürik asit ihracatını yasakladı bile. Ürede ipleri elinde tutan Çin geri dönüş peşinde. O kadar ki gübre ticaretinde devletler başrolde.
Suzanne Collins’in Açlık Oyunları’nda iktidar, üretimin ve gıdanın dağılımını da yönetir. Gübre piyasasında da kaynağın varlığı, herkesin erişimini güvenceye almıyor. Ekim zamanı yaklaşırken başkentlerde alınan kararlar, limanlara yönelen gemiler ve tarlada bekleyen çiftçiler aynı hikâyede buluşuyor. Sofranın kaderi, tohum henüz toprağa düşmeden şekillenmeye başlıyor.
Üç kısaltma, tek sofra
Gübrenin alfabesinde N azot, P fosfor, K potasyum. Bu besinler birbirinin yerini tutmuyor. Ürenin ucuzlaması fosfor açığını kapatmıyor. Her harfin ayrı üretim zinciri ve maliyeti var.
Fosfor ve potasyum içerikleri etiketlerde PO ve KO eşdeğerleriyle gösteriliyor. Doğal gazdan sağlanan hidrojen, havadaki azotla birleşip amonyağa (NH) dönüşüyor; bu hammadde üre üretimini besliyor. Fosforik asitle birleşen amonyaktan, azot ve fosfor taşıyan diamonyum fosfat (DAP) ve monoamonyum fosfat (MAP) üretiliyor. Triple süper fosfat (TSP) yoğun fosfor; tekli süper fosfat (SSP) daha düşük fosforla birlikte kükürt ve kalsiyum sağlıyor.
Fosforik aside ulaşmak için fosfat kayası, kükürtten üretilen sülfürik asitle işleniyor. Hürmüz’deki sevkiyat aksamaları bu girdiyi pahalılaştırıp asit ve gübre üretimini sıkıştırıyor. Kükürt darlığı fosfatlı gübre üretimini daraltırken fabrikaların fosfat kayasına talebini de azaltıyor. Güney Afrika’daki Kropz’un üretimi askıya alması, sıkışıklığın madene kadar geri döndüğünü gösteriyor. Fosfat kayasına sahip olmak, onu kârlı biçimde üretmeye yetmiyor. Kayayı tarımsal güvenceye çevirmek için kükürt, enerji, kimya kapasitesi, lojistik ve finansman gerekiyor.
Kayanın fiyatı, sofranın bedeli
Namibya’nın deniz tabanında yıllık 3 milyon ton fosfat konsantresi hedefleyen Sandpiper projesine çevresel uygunluk vermesi, kaynak arayışının derinliğini gösteriyor. Diğer izinler ve çevresel tartışmalar sürerken fosfatın stratejik değeri ağırlık kazanıyor.
Yaklaşık 176 milyon nüfuslu Bangladeş’in 500 bin tonluk DAP ihalesinde en düşük ilk teklif ton başına 978,89 dolardı. Sonrasında 100 bin ton Rus DAP’ı 938 dolardan bağlandı. Ancak 10 Eylül itibarıyla kalan 400 bin ton DAP ve 200 bin ton TSP için alım henüz kesinleşmemişti. Pakistan’da ithalatçılar, beklenen DAP desteğinin devreye girme ihtimalini artık düşük görüyor. Kamu desteğinin buğdaya yönelmesi beklenirken ithalatçılar gübre talebi beklentilerini aşağı çekiyor. AB’nin 2026 tarımsal kriz rezervi de tükendi. Gübre fiyatıyla çiftçinin alım gücü arasındaki makası kapatmaya çalışan devletler, kendi bütçe sınırlarına dayanıyor.
