The Economist’in 40 yıllık buluşuna saygımız tam. Tedavülden kalkmasını önerdiğimiz alışkanlık, hamburger fiyatından doğrudan kur hükmüne sıçramak. Big Mac öğretici yerini koruyabilir; ekonominin tamamı adına konuşamaz.
“Farklıysan, yalnızsın.” Aldous Huxley, Cesur Yeni Dünya
Türk lirasının aşırı değerli bulunduğu tartışmalarda masaya sık sık aynı tabak geliyor: Big Mac. Türkiye’deki hamburgerin dolar karşılığı ABD fiyatını aştığında hüküm hazır: Lira pahalı, kur yükselmeli. Ülkenin üretim yapısı, verimliliği, dış dengesi ve fiyatlama davranışları iki ekmeğin arasına sığdırılıyor.
Ekonoritmiks, TL’nin aşırı değerli bulunduğu tezi paylaşmıyor. 16 Eylül 2024 tarihli “Despacito”da ihracatı Avrupa’nın talebi ve euro/dolar çaprazıyla birlikte okumuştuk. Hayat pahalılığı, reel değerlenme ve kurun denge düzeyinden uzaklaşması farklı kavramlar. Bir restoran fiyatı bunları birbirine bağlamaya yetmez. Üstelik hamburgerin üreticisi büyüme hesabına tavuk, renkli içecekler ve küçük porsiyonlar ekliyor. Menü değişirken kur tartışması aynı tabakta kalıyor. McDonald’s’ın geleceğini açıklamakta zorlanan tek ürün, bütün ekonomilerin ortak ölçüsünü ne kadar taşıyabilir?
40 yıllık bir iktisat buluşuna saygıyla
Önce hakkını verelim. The Economist’in 1986’da başlattığı Big Mac Endeksi bu yıl 40 yaşında. Derginin eski ekonomi editörü Pam Woodall’ın fikri, satın alma gücü paritesini gündelik hayata taşıyan parlak bir iktisat anlatısı. Ders kitaplarına girdi, akademik araştırmalara ilham verdi. Karmaşık bir kavramı herkesin anlayabileceği bir ürünle anlatmanın kıymeti büyük.
Mantığı sade: Benzer bir ürünün farklı ülkelerdeki fiyatlarını ortak para birimine çevirip karşılaştırmak. Temmuz 2026’da Türkiye’de Big Mac 6,91 dolar, ABD’de 6,22 dolar. Ham endeks TL için yüzde 11,1 aşırı değerlilik gösteriyor; gelir düzeltmeli sürümde oran yüzde 38,7. İki hesap da hamburger fiyatına dayanıyor. Ekonominin denge kuruna ilişkin hüküm daha geniş bir inceleme gerektiriyor. Dergi de endeksi hassas bir kur değerleme modeli diye sunmuyor. Buluşun sahibindeki ölçülülüğü yorumcuların da taşıması gerekiyor.
