Mevcut satış kooperatifleri, hasat mekanizasyonunun adresi olabilir mi?
Zeytin hasadı başladı, ancak görünen o ki bazı zeytinliklerde ürün bu yıl hiç toplanmayacak. Artan maliyetler nedeniyle çeşitli yörelerde birçok üretici, zeytinini dalında bırakmak zorunda kaldı. Rakamlar bu tabloyu anlaşılır kılıyor; Hasadın üretim maliyeti içindeki payı geçmişte yaklaşık yüzde 50 iken, bugün bu oran özellikle eğimli arazilerde yüzde 65-70’e kadar çıkıyor. Toplama maliyeti ürünün piyasa değerine yaklaştığı noktada, hasadın ekonomik mantığı zayıflıyor.
Üstelik sorun yalnızca ücretlerin yükselmesi değil, hasat dönemlerinde yeterli sayıda işçiye ulaşmak da her yıl biraz daha zorlaşıyor. Bu koşullarda mekanizasyon, verimlilik için yapılan bir tercih olmaktan çıkıp birçok üretici için ekonomik bir gereklilik hâline geliyor.
Ama mesele makinenin kendisi değil.
Türkiye’de zeytinliklerin büyük bölümü küçük ve parçalı işletmelerden oluşuyor. Kuzey Ege ve Körfez gibi eğimli arazilerde, asırlık ağaçlarla dolu bahçelerde hasat hem yorucu hem de pahalı. Arazi yapısı, ağaç yaşı ve dikim düzeni de bölgeden bölgeye değişiyor. Uygun makine geliştirmek elbette önemli, ama asıl soru başka; Üretici bu teknolojiye hangi ekonomik koşullarda ve hangi organizasyonla erişecek?
Yılda yalnızca birkaç hafta kullanacağı bir makineye ciddi sermaye bağlamak küçük üretici için rasyonel değil. Bakım, finansman, operatör ve işletme giderleri eklendiğinde bireysel makine sahipliği çözüm olmaktan çıkıyor. İşte bu noktada kooperatifçilik devreye giriyor.
Ortak makine kullanımı, yeni bir fikir değil, tarımda ölçek ekonomisi yaratmanın bilinen yollarından biri. Benim sormak istediğim şu; Hasat mekanizasyonu için yeni makine ve hizmet kooperatifleri mi kurmalıyız, yoksa başta tarım satış kooperatifleri olmak üzere mevcut tarımsal amaçlı kooperatiflerin kurumsal kapasitesini mi kullanmalıyız?
Bence ikinci yol daha akılcı. Satış kooperatifleri ve birlikleri, üreticinin ürününü işleme ve pazarlama konusunda uzun bir birikime sahip. Örgütlü bir üretici tabanı, bölgesel üretim koşullarına dair bilgi birikimi ve işleme tesisleri aynı çatı altında. Üreticiyi, ürünü ve pazarı zaten buluşturan bir yapı, hasadı da organize edebilir.
Bunun yararı yalnızca maliyet tarafında kalmaz. Doğru makinelerle, zamanında ve profesyonel ekiplerce yapılan hasat, zeytinin kalitesini daha bahçede korur. Kalite artar, bölgesel markalaşma güçlenir. Coğrafi işaret standartları da kâğıtta kalmaz, sahada uygulanabilir hâle gelir.
