Masao Fukuoka, Japonya’da yaşamış bir çiftçi ve filozoftu. Geliştirdiği “doğal tarım” yaklaşımıyla tanındı. Toprağı gereksiz yere işlememek, kimyasal girdileri azaltmak, doğanın kendi döngülerine müdahaleyi en aza indirmek ve ekosistemi bir bütün olarak ele almak…
Bugün bunları anlatırken Fukuoka’nın adını anıyoruz.
Buraya kadar sorun yok.
Ama sonra insanın aklına başka bir soru geliyor:
Bizim dedelerimiz ne yapıyordu?
Anadolu köylüsü, binlerce yıl boyunca toprağıyla birlikte yaşadı. Tohumu tanıdı, mevsimi izledi, toprağın yapısını gözledi, suyu yönetti, ürününü sakladı, işledi ve gelecek yılın tohumunu ayırdı.
Fakat onların adı “filozof” olarak yazılmadı.
Çünkü Anadolu köylüsüydüler.
Kitapları yoktu. Çoğunun yazılı eserleri kalmadı. Bilgileri kuşaktan kuşağa aktarıldı. Bir kısmı da modernleşme sürecinde “eski”, “ilkel” veya “kocakarı bilgisi” diye küçümsendi.
Bugün ise aynı prensipleri başka bir coğrafyada, başka bir isim altında yeniden keşfettiğimizde ona bilimsel, felsefi ve entelektüel bir değer yüklüyoruz.
İşte benim itirazım tam burada başlıyor.
Eskinin bilgisini yeniden keşfetmek başka şeydir, kendi geçmişindeki bilgiyi değersiz görüp başkasından öğrenmek başka.
Arkeoloji ve arkeogenetik çalışmalar, tarımın ilk geliştiği bölgeler arasında Anadolu ve Yakın Doğu’nun merkezi bir konumda olduğunu gösteriyor. Neolitik dönemde bitkilerin evcilleştirilmesi, yerleşik yaşamın gelişmesi ve tarımsal üretimin örgütlenmesi açısından bu coğrafya insanlık tarihinin en önemli merkezlerinden biriydi.
Bugün buna “arkeofili” gibi moda kavramlarla yaklaşabiliriz.
Ama aslında mesele çok daha eski:
İnsan, Anadolu’da toprağı yalnızca ekip biçmedi, toprakla bir medeniyet kurdu.
Buğdayın, mercimeğin, nohudun ve pek çok başka türün evcilleştirilme süreçlerinin merkezinde Anadolu ve Bereketli Hilal coğrafyası vardı.
Peki yalnızca tarım mı?
Hayır.
Suyun yönetimi vardı.
Nehirlerden kanallar açmak, suyu tarım alanlarına taşımak, taşkınlardan yararlanmak, toprağın nemini korumak, yağışı ve mevsimleri gözlemlemek…
Bunlar modern insanın icat ettiği şeyler değildi.
Ayın ve mevsimlerin döngülerini gözlemleyerek tarımsal zamanı belirlemek de öyle.
Üstelik mesele yalnızca üretmek değildi.
Ürettiğini korumak gerekiyordu.
Eti kurutmak…
Üzümü kurutup pestil yapmak…
Sütü fermente ederek yoğurt ve peynir üretmek…
Tahılı depolamak…
Meyveyi kurutmak…
Tohum ayırmak…
Bütün bunlar yalnızca geleneksel mutfak değildir.
Bunlar aynı zamanda gıda bilimi, mikrobiyoloji, fermantasyon, koruma teknolojisi ve sürdürülebilir gıda sistemlerinin tarihsel öncülleridir.
Bugün laboratuvarlarda konuştuğumuz fermantasyon süreçlerinin bir kısmını insanlar binlerce yıl önce laboratuvarları olmadan uyguluyordu.
Elbette bunu romantikleştirmemek gerekir.
Atalarımızın yaptığı her uygulama bilimsel olarak doğru değildi. “Eskiden yapılıyordu” demek, tek başına bir yöntemin doğru olduğunu kanıtlamaz.
Ama bunun tersi de doğrudur:
Modern bilimsel terminolojiyle açıklayamıyor olmak, bir bilginin değersiz olduğu anlamına gelmez.
Asıl yapılması gereken, geleneksel bilgiyi bilimsel yöntemle yeniden incelemektir.
Hangisi gerçekten işe yarıyordu?
Neden işe yarıyordu?
Hangi biyolojik mekanizma bunun arkasındaydı?
Hangi uygulama çevresel olarak sürdürülebilirdi?
Hangisi yalnızca kültürel bir alışkanlıktı?
Bunları birbirinden ayırmak.
İşte gerçek bilim burada başlıyor.
Fitoterapi de bunun bir başka örneği.
Bugün “bitkisel tıp” dediğimiz alanın modern farmakolojiyle hiçbir ilişkisi yokmuş gibi davranamayız. İnsan toplulukları yüzyıllar boyunca bitkilerin hangi bölümünün, hangi hazırlama yöntemiyle, hangi amaçla kullanılacağını gözlemledi.
Biz buna çoğu zaman küçümseyerek “kocakarı ilacı” dedik.
Oysa yapılması gereken, ne körü körüne inanmak ne de küçümsemekti.
Bilimsel olarak araştırmaktı.
Aynı şey tarım için de geçerli.
Bugün “organik tarım”, “rejeneratif tarım”, “doğal tarım”, “biyodinamik tarım”, “agroekoloji” gibi kavramlar üzerinden yeni modeller tartışıyoruz.
Bunların hiçbirini geçmişteki uygulamaların birebir aynısı kabul edemeyiz. Modern tarımın nüfusu, üretim ölçeği, iklim değişikliği, toprak bozulması ve gıda güvenliği gibi bambaşka sorunları var.
Ama bazı temel fikirlerin kökü çok eski:
Toprağı canlı bir sistem olarak görmek.
Suyu israf etmemek.
Biyoçeşitliliği korumak.
Tohumun sürekliliğini sağlamak.
Organik maddeden yararlanmak.
Ürünü yalnızca üretmek değil, korumak ve değerlendirmek.
Doğanın döngülerini gözlemlemek.
Bunların tamamını Japonya’dan öğrenmek zorunda değiliz.
Fukuoka elbette önemlidir.
Çünkü yaptığı şey yalnızca tarım uygulamak değildi, tarımın felsefesini kurdu, sistemleştirdi, yazdı ve dünyaya anlattı.
Onun başarısı biraz da bilgisini yazıya dökmesiydi.
Belki bizim en büyük eksiğimiz burada.
Bizim köylümüz çok şey yaptı.
Ama çok az yazdı.
Yazmadığı için de çoğu zaman “bilgi üretmedi” zannedildi.
Oysa bilgi yalnızca kitaplarda bulunmaz.
Bazen bir tohum sandığında vardır.
Bazen bir köy çeşmesinin suyunu bölüştürme biçimindedir.
Bazen toprağa atılan gübrenin zamanındadır.
Bazen ayın hangi döneminde ekim yapılacağının bilgisindedir.
Bazen kışlık yiyeceği yazdan hazırlama yöntemindedir.
Bazen yoğurdun mayasında, peynirin olgunlaşmasında, üzümün pestile dönüşmesindedir.
Ve bazen de bir ninenin, neden belirli bitkiyi belirli mevsimde topladığını açıklamadan bilmesindedir.
Biz bunları yeterince yazmadık.
Sonra başkaları yazdı.
Onlar sistemleştirdi.
Onlar kitaplaştırdı.
Onlar kavramlaştırdı.
Ve biz kendi geçmişimizin bilgisini, başkalarının tarihindeki dipnotlardan okumaya başladık.
Belki de asıl kompleksimiz burada.
Kendi bilgimize hayran olmak değil mesele.
Tam tersine:
Kendi bilgimizi bilimsel olarak sınayacak kadar ciddiye almak.
Bir Japon çiftçinin doğal tarımını okuyalım.
Bir Avrupalı araştırmacının agroekoloji çalışmalarını inceleyelim.
Bir Amerikalının rejeneratif tarım modelini öğrenelim.
Ama aynı anda Anadolu köylüsünün binlerce yıllık deneyimini de masaya koyalım.
Sonra hepsini aynı ölçütle değerlendirelim:
Kanıt.
İşe yarıyor mu?
Neden işe yarıyor?
Hangi koşullarda işe yarıyor?
Ekolojik sonucu ne?
Ekonomik sonucu ne?
Toprağa etkisi ne?
İnsan sağlığına etkisi ne?
İşte o zaman geçmişimize romantik bir hayranlıkla değil, bilimsel bir merakla bakmış oluruz.
Çünkü Anadolu yalnızca eski uygarlıkların üzerinde yükseldiği bir coğrafya değildir.
Aynı zamanda insanlığın tarımla kurduğu en eski büyük laboratuvarlardan biridir.
Ve belki de artık yapmamız gereken şey, başkalarının bize kendi geçmişimizi anlatmasını beklemek değil.
Kendi toprağımızın hafızasını yeniden okumaktır.
Çünkü bazen kaybettiğimiz şey bilgi değildir.
Bilginin değerini bilme yeteneğidir.
Meltem Acar
www.facebook.com/photo?fbid=199320248312965&set=a.104989271079397







