Birleşmiş Milletler (BM) İklim Değişikliği Konferansı’nda (COP31) dün son güne girilirken, müzakerelerin hafta sonuna uzaması bekleniyor. COP31 Başkanı, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum’un, ‘Çözüm çıkmadan masadan kalkmayacağız’ açıklaması da uzlaşma sağlanana kadar görüşmelerin sürdürüleceğine işaret ederken aradan geçen 31 yıllık süreçte iklim diplomasisinin geçmişini, kazanımlarını ve çözülemeyen sorunlarını 10 soruda derledik.
1 COP NEDİR, NASIL ORTAYA ÇIKTI, TÜRKİYE’YE NASIL GELDİ?
COP, İngilizce “Conference of the Parties” ifadesinin kısaltması. Türkçede Taraflar Konferansı anlamına geliyor. Hikayesi 1992 yılında Rio de Janeiro’da düzenlenen Dünya Zirvesi’ne uzanıyor. Bu zirvede kabul edilen Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi, iklim değişikliğinin uluslararası iş birliğiyle ele alınması gerektiğini ortaya koydu. Sözleşme 1994’te yürürlüğe girdi. İlk Taraflar Konferansı 1995 yılında Berlin’de yapıldı. COP’ların amacı, sera gazı emisyonlarının azaltılması, iklim değişikliğinin etkilerine uyum sağlanması, finansman, teknoloji transferi ve ülkelerin sorumlulukları konusunda ortak kararlar alması olarak tanımlandı. Sistemin kendine özgü bir zorluğu var. O da kararların uygulamada uzlaşmayla alınıyor olması. Tüm ülkelerin farklı ekonomik çıkarlarını aynı metinde buluşturmak gerekiyor. Ne yazık ki bir petrol üreticisinin, sanayileşmeye çalışan bir Afrika ülkesinin veya yükselen deniz seviyeleri nedeniyle varlığı tehdit altında olan bir ada devletinin öncelikleri aynı değil. İklim değişikliği bilimsel bir gerçek. Ancak bu gerçekle nasıl mücadele edileceği, kimin ne kadar sorumluluk üstleneceği ve bedelin nasıl paylaşılacağı siyasi kararlarla belirleniyor. COP’ların otuz yılı aşan tarihini şekillendiren temel gerilim bu. Türkiye’nin COP31 ev sahipliğine uzanan yolculuğu ise uzun ve zorlu bir diplomasi sürecinin sonucu oldu. Türkiye ve Avustralya’nın 2026 zirvesine ev sahipliği için aday olmasıyla başlayan süreç, iki ülkenin de geri adım atmaması nedeniyle aylarca devam eden müzakerelere dönüştü. COP30 sırasında Brezilya’nın Belem kentinde varılan uzlaşmayla Türkiye, COP31’in başkanlığını ve ev sahipliğini üstlenirken, Avustralya’ya müzakerelerin başkanlığı görevi verildi. Böylece BM iklim zirveleri tarihinde alışılmışın dışında bir ortak yönetim modeli ortaya çıktı. Pasifik ülkelerinin iklim krizine karşı kırılganlığı da bu uzlaşmanın önemli başlıklarından biri oldu. Türkiye açısından COP31, uluslararası iklim diplomasisinde daha görünür bir rol üstlenme fırsatı yarattı.
2 İLK BÜYÜK DÖNÜM NOKTASI KYOTO NEDEN ÖNEMLİYDİ?
COP3, 1997 yılında Kyoto’da düzenlendi. İklim diplomasisinde ilk önemli kırılma Kyoto Protokolü ile yaşandı. Gelişmiş ülkeler için hukuken bağlayıcı emisyon azaltım yükümlülükleri kabul edildi. Kyoto’nun temel yaklaşımı, sanayileşmiş ülkelerin iklim krizinin ortaya çıkmasında daha büyük tarihsel sorumluluk taşıdığı gerçeğine dayanıyordu. Protokol, gelişmiş ülkeler için 2008-2012 döneminde 1990 seviyelerine göre ortalama yüzde 5 civarında emisyon azaltımı öngörüyordu. ABD protokolü onaylamadı. Çin ve Hindistan gibi gelişmekte olan büyük ekonomilere aynı türden bağlayıcı azaltım yükümlülükleri getirilmedi. Küresel ekonominin ağırlık merkezi değişirken emisyonların coğrafi dağılımı da değişiyordu. Kyoto, karbon piyasalarının gelişmesi açısından önemli bir deneyim sundu. Fakat küresel emisyon artışını durdurmakta yeterli olamadı. Böylece zirvenin ilk büyük dersi ortaya çıkmış oldu: İklim değişikliğiyle mücadele için uluslararası bir anlaşma gerekliydi, ancak anlaşmanın kapsamı ve ülkelerin katılımı en az hedeflerin kendisi kadar önemliydi.
3 KOPENHAG NEDEN BAŞARISIZLIK OLARAK HATIRLANIYOR?
2009 yılında düzenlenen COP15, iklim diplomasisinin en büyük hayal kırıklıklarından biri olarak tarihe geçti. Kopenhag zirvesinden, Kyoto sonrasındaki dönemi düzenleyecek kapsamlı ve bağlayıcı bir anlaşma çıkması bekleniyordu. Dünya liderleri zirveye katıldı. Kamuoyunun beklentisi yüksekti. Ancak gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler arasında emisyon azaltımı, finansman ve sorumluluk paylaşımı konusunda uzlaşma sağlanamadı. Ortaya çıkan Kopenhag Mutabakatı, konferans tarafından resmen kabul edilmek yerine yalnızca not edildi. Yine de bu süreç bütünüyle sonuçsuz değildi. Küresel sıcaklık artışını 2 dereceyle sınırlandırma hedefi siyasi düzeyde daha görünür hale geldi. Gelişmiş ülkelerin 2020’ye kadar yıllık 100 milyar dolarlık iklim finansmanı sağlama hedefi de burada şekillendi.
4 PARİS ANLAŞMASI NEDEN TARİHİ BİR BAŞARI KABUL EDİLİYOR?
COP21, 2015 yılında Paris’te gerçekleşti. O tarihte kabul edilen Paris Anlaşması, küresel sıcaklık artışını 2 derecenin oldukça altında tutma ve 1,5 dereceyle sınırlandırma çabalarını sürdürme hedefiyle kabul edildi. Paris Anlaşması, iklim diplomasisinin kurallarını değiştirdi. Kyoto’dan farklı olarak gelişmiş ve gelişmekte olan bütün tarafları kapsayan bir sistem kuruldu. Ülkeler, Ulusal Katkı Beyanları (NDC) aracılığıyla kendi emisyon azaltım hedeflerini açıklamayı ve bunları beş yılda bir güncellemeyi kabul etti. Paris’in en büyük başarısı, iklim değişikliğiyle mücadeleyi neredeyse evrensel bir siyasi taahhüde dönüştürmesiydi. Ancak anlaşmanın önemli bir zayıflığı da vardı. Ülkelerin açıkladığı hedeflere mutlaka ulaşmasını sağlayacak doğrudan bir uluslararası yaptırım mekanizması kurulmadı. Başka bir ifadeyle Paris, ortak bir yön belirledi; fakat bu yönde ne kadar hızlı ilerlenmesi gerektiği büyük ölçüde ülkelerin kendi politikalarına bırakıldı. Aradan geçen 11 yılda yenilenebilir enerji yatırımları hızlandı, elektrikli araçların yaygınlığı arttı, birçok ülke net sıfır hedefi açıkladı. Buna rağmen mevcut politikalar ve taahhütler, 1,5 derece hedefiyle uyumlu bir emisyon azaltım patikası oluşturmayı sağlamadı.





