Geçen yıl kilosu 10 TL olan kuru soğanın fiyatı son haftalarda 50 TL’yi aşınca ithalat için düğmeye basıldı; gümrük vergisi yüzde 49.5’ten yüzde 5’e indirildi. Ama zaten üretici para kazanamadığı için tarlada soğanın payını epey düşürmüştü.
Yemek tariflerinde hepimizin aşina olduğu bir tanım vardır: “Soğanları pembeleşinceye kadar kavurun…”
Aslında burada kast edilen şeyin soğanın renk değiştirmesinden ziyade pamuk gibi yumuşaması olduğu söylenir. Buna gerekçe olarak da “pembe” kelimesinin Farsça’daki “penbe” yani pamuk sözcüğünden gelmesi gösterilir.
Bu aralar kavurduğumuz soğanın kendisi ne kadar pembeleşir bilmiyoruz ama fiyatlar tam tersini söylüyor. Zira kuru soğan son dönemde sert fiyat artışlarıyla gündemde.
Halbuki geçen aya kadar kuru soğan kimsenin gündeminde yoktu. Çünkü son yıllarda deyim yerindeyse enflasyonla mücadeleye en çok katkı sağlayan ürünlerin arasında geliyordu. Hatırlarsanız, geçen yıl meyve ve sebze fiyatları rekor seviyelere çıkarken kuru soğanın kilosu 10 TL idi.
Mısır, Özbekistan ve İran’dan ithalat hamlesi
Hatta o dönemde biz de sosyal medya hesabımızdan yaptığımız paylaşımda şu tespitte bulunmuştuk: “Marketlerde kuru soğanın kilogram fiyatı 9.99 TL seviyelerinde. Bu hiç normal değil… Hatay, Adana, Osmaniye’de çiftçilerin üretim maliyeti en az 10 TL olan kuru soğanı arz fazlalığı yüzünden kilosu 5-6 TL’den zararına satmak zorunda kaldığını hatırlatalım. Gıda fiyatlarının aşırı yükselmesi kadar aşırı düşüşü de risktir. Bu fiyat kısa vadede tüketici lehine gibi gözükse de orta ve uzun vadede aleyhine olabilir. Zira zarar eden çiftçilerin üretimden uzaklaşması önümüzdeki dönemde fiyatları ciddi şekilde artırabilir. Hep söylediğimiz gibi, tüketiciyi korumanın yolu üreticiyi korumaktan geçer.”
Mayıs 2025’te yaptığımız bu uyarının üzerinden bir yıl geçtikten sonra bugünlerde kuru soğan fiyatlarının neden 50 TL’yi aştığını, hatta bazı marketlerde nasıl 60-70 TL’leri gördüğünü konuşuyoruz.
Ve tüm bu gelişmeler ışığında herkesin tahmin ettiği üzere beklenen hamle geçen hafta sonu geldi. Son iki yıldır kilosu 10 TL bandında seyreden kuru soğan bu yıl 50 TL’yi aşınca ithalat için düğmeye basıldı. Resmi Gazete’de yayımlanan Cumhurbaşkanlığı kararı ile kuru soğan ithalatında gümrük vergisi yüzde 49.5’ten yüzde 5’e indirildi.
31 Ağustos’a kadar geçerli olacak bu karar ile birlikte Mısır, İran, Özbekistan gibi ülkelerden kuru soğan ithal edilecek. Böylece içerideki fiyatlar kısmen frenlenecek. Eylül ayı gibi de Ankara, Konya, Amasya ve Çorum gibi illerde kışlık soğanların çıkmasıyla birlikte fiyatlar daha makul seviyelere gelecek. Şimdilik kısa vadeli plan bu şekilde.
Ama başımıza ne geliyorsa bu kısa vadeli bakış açısından geliyor. Çünkü bugün kuru soğanda yaşadığımız bu pahalı tecrübeyi geçmişte birçok üründe yaşadık, yarın da başka ürünlerde yaşama ihtimalimiz çok yüksek.
O zaman bu vakayı doğru analiz etmek adına TÜİK verilerinden yola çıkarak kendimize sormamız gereken birkaç soru var: Kuru soğan üretimi neden son 4 yılın en düşük seviyesine iniyor? Geçen yıl 2.9 milyon tonu bulan kuru soğan üretiminin bu yıl neden yüzde 13.5 (390 bin ton) azalarak 2.5 milyon tona düşeceği tahmin ediliyor? Tarımsal üretim planlamasına dahil olan kuru soğanda neden arz-talep dengesini sağlayıp fiyat istikrarını yakalayamıyoruz?
Bu soruların yanıtını Türkiye’nin farklı bölgelerinde kuru soğan üreten çiftçilere sorduk. Paylaştıkları bilgiler tarımdaki kronik sorunlara ışık tutacak nitelikte.
“Böyle giderse dışa bağımlı oluruz”
Soğan Üreticileri ve Tedarikçileri Derneği (SO-DER) Başkanı Reşit Kaya, Konya’da çiftçilik yapıyor.
2018’den bu yana soğanda dengelerin bozulduğunu ifade eden Kaya, üreticilerin son yıllarda üst üste zarar ettiğini söylüyor ve ekliyor: “Türkiye’de kuru soğan üretimi sürdürülemez hale geldi.”
Geçen yıl en kötü sezonu geçirdiklerini kaydeden Kaya, “Soğanın sadece hasat işçiliği geçen yıl 4 TL civarındaydı ve buna karşın biz soğanımızı 5-6 TL’den zor satabildik. Ürettiğimizin yarısını sattık, yarısı çöpe gitti” diyor.
İran, Mısır, Özbekistan gibi ülkelerle rekabet edemediklerini dile getiren Kaya, “Bizde işçi yevmiyesi 30 dolar iken o ülkelerde 3-4 dolar civarında. Bizim geçen yıl 10-12 TL’ye mal etiğimiz soğanı, rakip ülkeler 4 TL’ye mal ediyordu. Çünkü o ülkelerde icar, gübre, işçilik, mazot ve enerji maliyetleri çok daha ucuz. Mısırı, kuru soğanı 15 TL’ye ihraç edip para kazanırken, bizim bu yıl tarladaki maliyetimiz 15 TL’yi aşıyor. Geçen yıl ürünleri ihracata da gönderemedik çünkü fiyatlarımız rakip ülkelerin üzerinde kaldı. Bu şartlarda ihracatta rekabet şansımız yok. Enflasyonla mücadele noktasında fiyatları kontrol altında tutmak için ihracatın bir dönem kapanması bizleri vurdu. En büyük ihracat pazarımız Rusya’ydı ama iki yıl önce kaybettik. Önceki yıllarda da Irak pazarını kaybetmiştik” diyor.
2018’den bu yana üretici sayısında yüzde 25-30 düşüş olduğunu savunan Kaya, küçük üreticilerin bu işten çekildiğini, orta ve büyük ölçekli üreticilerin de ekim alanlarını daralttığını söylüyor.
“Birçok firma konkordato ilan etti”
Artan borç yükü ve azalan gelir nedeniyle ekim alanlarının sürekli daraldığını kaydeden Kaya, soğan ekiminden vazgeçen üreticilerin bir kısmının hububata kaydığını belirtiyor.
Kaya, “Her sattığımız soğandan zarar ettik. Herkes kendine göre bir çıkış yolu arıyor. Adeta üreterek batan bir sektör haline dönüştük. Bu şartlarda üretim nasıl sürer? Böyle giderse soğan ve patateste dışa bağımlı olacağız” uyarısında bulunuyor.
Pazar ve marketlerde fiyatın 50 TL ve üzerine çıkmasının ardında son yıllardaki plansız üretim ve yüksek maliyetler olduğunun altını çizen Kaya, şu an geçiş dönemi olduğu için depolarda ürün bulunmadığını söylüyor.
Son yıllardaki maliyet ve fiyat istikrarsızlığı arasında sıkışan birçok üreticinin konkordato ilan ettiğini kaydeden Kaya, 50 bin ton soğan üreten bir firmanın da konkordatoya başvurmak ve çekleri yazdırmak zorunda kaldığını söylüyor.
Reşit Kaya’ya ne kadar alanda üretim yaptığını sorduğumuzda şu yanıtı alıyoruz: “Önceki yıllarda 5 bin dönümde soğan üretiyordum ama bu yıl 800 dönüme düşürdüm.”
“Bir firma çalışarak batar mı?”
SO-DER Başkanı Reşit Kaya, birçok üreticinin konkordato ilan ettiğini söyleyince geçen yıl
konkordato ilan eden Ankara merkezli Özel Gıda’nın sahibi Ali Özel’i arıyoruz.
Türkiye’nin her bölgesinde üretim yapan Ali Özel “85 yıllık bir firmayız ve geçen yıl konkordato ilan etmek zorunda kaldık. Bir firma çalışarak batar mı? Son 2 yıldır üreticinin soğan satış fiyatı 5-6 TL’de takıldı kaldı. Bu zarara kimse dayanamaz. Birçok üretici tarlasını satmak zorunda kaldı. Soğancıların çoğu zararda, borç ödeme zorluğu çekiyor. Sektörde çok sayıda iflas da yaşanıyor” diyor.
Geçen yıl 12 bin dönüme soğan ektiğini ancak bu yıl 6 bin dönüme düşürdüğünü kaydeden Özel, fiyat istikrarsızlığı, piyasa belirsizliği ve yüksek maliyetler yüzünden üretim alanlarını daraltmak zorunda kaldıklarını söylüyor.
