Bu yayın Avrupa Birliği ve Türkiye Cumhuriyeti’nin finansal desteği ile hazırlanmıştır.
İçeriği Buğday Ekolojik Yaşamı Destekleme Derneği’nin sorumluluğundadır.
Avrupa Birliği ve Türkiye Cumhuriyeti’nin görüşlerini yansıtmayabilir.
Yayına hazırlayanlar: Oya Ayman, Batur Şehirlioğlu, İpek Süer Topuzoğlu.
Katkıda bulunanlar: Murat Akhuy, Gherardo Biancofiore, Bişar İçli, Duygu Kayadelen,
Ayşenur Kurşun, Chiara Michelone, Fatih Özden, Mine Pakkaner, Emre Rona, Ceyhan Temurcu,
Bediz Yılmaz.
Editör: Oya Ayman
İllüstrasyonlar: Tolga Demirel
Desenler: Rana Yılmaz
Tasarım ve Uygulama: Nur Çakmak
Yayın tarihi: Mayıs 2025
Baskı: Seçil Ofset
100. Yıl Mah. Matbaacılar Sitesi 4. Cad. No: 77 Bağcılar İstanbul
Telefon: +90 (212) 629 06 15
Özür
Bu yayının üretimi aşamasında, elinize ulaşana kadar tasarlanmasında ve basılmasında harcanan
enerji, kağıt, kağıt yapımında, boyalarda, bilgisayarda kullanılan kimyasallar ve yapay bir değiş
tokuş aracı olan para için üzgünüz. Çabalarımız ve dualarımızla, doğal yaşama, toplamda
kullandığımızdan çok yararlı olabilmeyi umut ediyoruz.
İÇİNDEKİLER
1. İklim Dostu Çiftlikler Projesi ………………………………………………………. 9
– İklimlerle birlikte değişen şartlar tarımı nasıl etkiliyor?
İklim Dostu Çiftliklere neden ihtiyaç var? İklimin tarıma etkisi nedir? ………….. 10
– İklim Dostu Çiftlikler Projesi’nde ne yapıldı? …………………………………………………… 16
– Kavramlar bize ne söylüyor? ……………………………………………………………………………. 17
2. Agroekoloji Hakkında Genel Bilgiler …………………………………………….. 19
– Agroekoloji nedir? …………………………………………………………………………………………….. 21
– Agroekolojinin nerede, nasıl doğdu ve dünyaya nasıl yayıldı? ………………………. 23
– Agroekolojinin ilkeleri ve unsurları nelerdir? ………………………………………………….. 25
– Agroekolojide temel kavramlar nelerdir? ………………………………………………………… 30
n Akademik bilgi ile yerel ve geleneksel bilginin buluşması …………………………… 35
n Agroekolojide verim bildiğimiz verimden farklı mı? ……………………………………… 36
u Tarım ve Gıda Sistemlerinin Geleceği için Agreokolojik Bakış ………………. 37
• Endüstriyel tarım sistemi sürdürülebilir mi? ……………………………………………… 38
• Görünmeyen maliyetler ………………………………………………………………………………. 39
• Gıda egemenliği ve agroekoloji endüstriyel tarımın yarattığı sorunlara
çözüm olabilir mi? ………………………………………………………………………………………. 42
• Ekolojik uygulamalar ………………………………………………………………………………….. 45
• Agroekoloji bir toplumsal hareket olarak nasıl yaygınlaşabilir? ………………. 45
3. Agroekolojide Toprak ve Toprak Yönetimi …………………………………….. 47
– Toprak nedir, neden bozulur? …………………………………………………………………………… 48
– Toprak onarımı nedir, toprak onarım yöntemleri nelerdir? …………………………….. 49
• Toprak Besin Ağı ve Ekolojik Ardıllık ……………………………………………………………. 50
– Toprak dönüşüm süreci nasıl gerçekleşir? ………………………………………………………. 53
• İdeal Toprak Yapısı ………………………………………………………………………………………… 53
• Toprak ve Bitki Birbirini Besler ……………………………………………………………………… 55
n Bitki İçin Yaşamsal Mineraller ……………………………………………………………………. 56
• Sentetik Gübreler Yerine Toprağı Besleme Kapasitesini Yükseltmek …………. 57
• Bazı mineraller anlaşamaz! …………………………………………………………………………… 58
• Çözüm çeşitliliği artırmak ……………………………………………………………………………… 59
• Sağlık Piramidi ………………………………………………………………………………………………. 59
• İz Elementler ve Yaprak Uygulamaları …………………………………………………………. 62
n İz Elementlerin Kullanımında Şelatlama …………………………………………………… 63
• Toprak ve Yaprak Analizleri …………………………………………………………………………… 65
– Toprak onarım süreci nasıl işler? …………………………………………………………………….. 66
• Geçiş Döneminde Dönüşüm Süreci ……………………………………………………………….. 67
• Bitkiyi Kaşıkla Beslemek ………………………………………………………………………………. 69
• Besin Yönetimi ……………………………………………………………………………………………….. 70
• Besin Yönetimi Açısından Kritik Dönemler …………………………………………………… 71
– Toprak onarımı sürecinde temelde hangi yöntem ve teknikler kullanılır? …….. 73
• Toprak İşleme Yöntemleri ……………………………………………………………………………… 73
n Onarıcı uygulamaların sonunda toprak sürmeye gerek kalmaz ………………. 74
• Toprak Onarımında Kompost Etkisi ………………………………………………………………. 75
• Özüt nedir? …………………………………………………………………………………………………….. 76
• Kompost İçerik Değerleri ………………………………………………………………………………. 78
• Tohum Kaplama …………………………………………………………………………………………….. 79
• Yer Örtücü Bitkiler ve Malç Örtüsü ……………………………………………………………….. 80
• Yaprak Uygulamaları, Toprak Düzenleyiciler ve Fertigasyon Sistemleri …….. 82
n Soğuk Kompost (Johnson_Su Kompostu) Yapım Kılavuzu ………………………….. 83
n Sıcak Kompost Yapım Klavuzu ………………………………………………………………………. 88
4. Agroekolojide Su Yönetimi ………………………………………………………… 95
– Yağmurun akıp gitmesini nasıl önleyebilirim? ………………………………………………… 97
– Toprak yapısı yağmur suyunu toplamada etkili midir? …………………………………… 98
– Bir depolama alanı ya da büyük bir gölet yapmadan toprakta yağmur
suyunu nasıl depolayabilirim? …………………………………………………………………………. 99
– Yağmur hasadı için araziyi nasıl hazırlarım? …………………………………………………… 100
– Evde veya işyerinde yağmur suyunu nasıl depolayabilirim? ………………………….. 103
– Toprağın su tutma kapasitesini nasıl artırabilirim? ……………………………………….. 107
– Sulama ihtiyacımı nasıl azaltabilirim ve nasıl verimli hale getirebilirim? …….. 109
– Verimli sulama yöntemleri ve sistemleri hangileridir? …………………………………… 110
5. Agroekolojide Bitkisel Üretim ……………………………………………………. 113
– Sağlıklı bir bitkisel üretimin ilk adımı nedir? Nereden başlamalıyım? …………… 114
– İklim dostu üretimde için iklime ve çevreye uygun ürün seçimini
nasıl yaparım? ………………………………………………………………………………………………….. 115
• Ürün Zamanlaması ve Değişen İklim Koşullarına Uyum ………………………………. 117
– Hastalık, zararlı ve ot yönetiminde iklimsel değişikliklerle nasıl
başa çıkabilirim? ………………………………………………………………………………………………. 117
– Toprak yönetimi nedir? Toprağımı korumak ve beslemek için hangi
ekim-dikim yöntemlerini kullanabilirim? ………………………………………………………… 119
– Sulama yönetimi ve planlamasını nasıl yapabilirim ve hangi yöntemleri
kullanabilirim? ………………………………………………………………………………………………….. 124
– Çoklu Üretim (Polikültür) ve Ara Tarımı nedir? Biyoçeşitliliği ve
bereketi nasıl artırır? ……………………………………………………………………………………….. 127
• Kardeş Bitkiler ……………………………………………………………………………………………….. 129
• Örnek Ekim, Dikim Planları ……………………………………………………………………………. 131
• Sınır veya Kenar Etkisi …………………………………………………………………………………… 132
• Çoklu Üretimde Hayvansal Üretim Entegrasyonu ……………………………………….. 134
– Toprak yorulur mu? Nasıl dinlendirilir? …………………………………………………………… 138
n Ekim Nöbeti İçin Öneriler …………………………………………………………………………… 140
– Ekimde sıra arası ve sıra üstü mesafelerde nelere dikkat etmeliyim?
İklim değişikliklerine uyum sağlamada dikim mesafelerinde değişiklik
yapmak çözüm olabilir mi? ………………………………………………………………………………. 141
– Çapalama, budama, seyreltme gibi kültürel işlemleri ne zaman,
nasıl yapmalıyım? …………………………………………………………………………………………….. 143
n Kendi Bitki Besinini Kendin Yap ………………………………………………………………….. 145
– Hasat öncesi, hasat zamanı ve sonrasında nelere dikkat etmeliyim? …………… 148
– Ani hava değişimlerine dayanıklı, iklim dostu bitki koruma yaklaşımı
nasıl olmalı? Bitkilerimi sağlıklı ve dirençli kılmak için doğayla nasıl
işbirliği yapabilirim? …………………………………………………………………………………………. 150
n Bitki sağlığını koruyarak hastalık ve zararlıları engellemek mümkün …….. 151
n Kolay Ulaşabileceğiniz Biyoaktivatörler ……………………………………………………. 153
• Biyolojik Yöntemler ……………………………………………………………………………………….. 154
• Doğanın Alet Çantası Biyoteknik Mücadele …………………………………………………. 155
• Mekanik ve Fiziksel Bariyerler ……………………………………………………………………… 158
• Bitki Korumada Kültürel Yöntemler ……………………………………………………………… 159
• Bitki Sağlığı İçin Alınması Gereken Önlemler ……………………………………………….. 159
– Ay takvimine ve sinodik döngülere göre tarım nedir? Bitkisel üretimde
bu döngülerden nasıl yararlanırım? …………………………………………………………………. 162
– Hastalık ve zararlı yönetiminde kullanabileceğim en yaygın ve etkili
preparatlar hangileridir? ………………………………………………………………………………….. 165
– Yeni nesil bitki koruma yöntemlerinden olan Agrohomeopati nedir? ……………. 166
– Tohum toplama, saklama, koruma konusunda nelere dikkat etmeliyim? …….. 168
– Erken uyarı sistemleri ve akıllı teknolojilerden nasıl yararlanabilirim? ………… 171
6. Agroekolojide Hayvansal Üretim ………………………………………………… 173
– Agroekolojik sistemlerde hayvanların tarımsal ekosistemdeki rolü nedir?
Sistemlere nasıl dahil edilirler? ………………………………………………………………………. 174
– Bitkisel üretim ve hayvancılık sistemlerinin bütünleşmesi nasıl
yararlar sağlar? Bu sistemler birbirinden nasıl beslenir? ………………………………. 178
– Hayvansal üretimde iklim değişikliğine uyum konusunda neler yapılabilir? …. 179
– Bütüncül Otlatma – Voisin Rasyonel Otlatma nedir? ……………………………………… 180
7. Agroekolojide İşletme Yönetimi ve Ekonomisi ……………………………………. 193
– Tarım Ekonomisi açısından agroekolojinin rolü ve önemi nedir? ……………………. 194
– Ekolojik Ekonomi nedir? Tarım Ekonomisi ile Ekolojik Ekonomi
aynı şey midir? …………………………………………………………………………………………………. 196
– Dayanışma Ekonomisi’nin anlamı nedir? ………………………………………………………… 198
– Agroekolojik üretim yapan bir üretici için kayıt tutmak neden önemlidir? ……. 200
n Agreokolojik üretimde kayıt nasıl tutulmalı? ………………………………………………. 202
– Agroekolojide çiftlik muhasebesi ve üretim planlaması nasıl olmalıdır? ………. 203
– Pazarlama açısından agroekolojinin farkı nedir? ……………………………………………. 206
n Agreokolojide Gelir – Maliyet Dengesi ………………………………………………………….. 209
– Agroekolojide yaygın olarak kullanılan pazarlama yöntemleri nelerdir? ……… 211
– Tarımsal işletme ve çiftliklerde finansman nasıl yapılmalıdır? ……………………… 214
n Finans Olanakları ve Alternatif Kaynaklar …………………………………………………… 216
– Gıdanın “Gerçek Maliyeti” nedir, agroekolojik ürünler pahalı mı? ………………….. 217
8. İyi Örnekler ……………………………………………………………………………. 219
9. Sözlük ………………………………………………………………………………….. 239
10. Kaynaklar ……………………………………………………………………………. 245
İklim Dostu Çiftlikler Projesi
Tarım, iklim değişikliğinden en çok
etkilenen sektörlerden biri. Sıcaklıktaki
artışlar, yağış düzenindeki değişiklikler
ve belirsizlikler, aşırı hava olaylarındaki
(seller, sıcak hava dalgaları, kuraklıklar,
fırtınalar, donlar) artışlar, mevsimlerdeki
değişiklikler, ekosistemleri ve tarımı
etkileyerek daha kırılgan hale getiriyor.
Bu etkiler ürünlerin gelişmesini etkiliyor,
verimi düşürüyor, haşere ve hastalık
riskini artırıyor (US EPA). Değişen
iklim şartları çiftçiyi, bölgesinde daha önce hiç görülmeyen hastalık ve tarım
zararlıları ile mücadele etmek zorunda bırakıyor.
İklim değişikliği hayvancılığı da etkiliyor. Daha yüksek sıcaklıkların hayvanlar
üzerindeki fizyolojik etkilerine ek olarak, hayvan hastalıklarının dağılımını veya
yem tedarikini etkileyen ekosistem değişiklikleri gibi dolaylı etkiler ortaya
çıkıyor (FAO, 2010). Akdeniz havzası ve Türkiye, iklim değişikliğinin etkilerine
karşı son derece hassas (FAO Türkiye) ve halihazırda artan sıcaklık ve azalan
yağış eğilimleriyle karşı karşıya; bu durum su mevcudiyeti üzerinde ciddi
olumsuz etkiler yaratıyor, tarımsal üretimi tehdit ediyor ve sosyal ve bölgesel
eşitsizlikleri daha da kötüleştiriyor. (MDG Achievement Fund/SDG Fund Türkiye).
İklim değişikliğine uyum sağlamak, verimliliği sürdürmek, dayanıklılığı artırmak
ve ulusal gıda güvencesini sağlamak için tarım ve gıda sistemlerine yönelik
iklim dostu, bütüncül bir yaklaşım gerekiyor. İklim dostu tarım; iklim, toprak, su,
biyolojik çeşitlilik, ekosistemler, tarım ve geçim kaynakları arasındaki karmaşık
ilişkilerin anlaşılmasına dayanıyor.
Tarımda çiftlik düzeyinde uyum tedbirleri arasında çiftlik faaliyetlerinin
zamanlamasının düzenlenmesi; değişen mevsimlere ve su mevcudiyetine
daha iyi uyum sağlayan, yeni sıcaklık ve nem koşullarına daha dayanıklı ürün
ve çeşitlerin seçilmesi; su kayıplarının azaltılması, sulama uygulamalarının
iyileştirilmesi ve suyun geri dönüştürülmesi veya depolanması yoluyla daha
İklimlerle birlikte
değişen şartlar tarımı
nasıl etkiliyor?
İklim Dostu Çiftliklere
neden ihtiyaç var?
İklimin tarıma etkisi
nedir?
11
verimli kullanılması; toprak nemini korumak için su tutma oranının artırılması
yoluyla toprak yönetiminin iyileştirilmesi ve sıcağa daha dayanıklı hayvan
ırklarının yetiştirilmesi ile ısı stresi koşulları altında hayvanların beslenme
düzenlerinin uyarlanması gibi uygulamalar yer alır.
Araştırmalar, iklim değişikliğinin 2030’ların sonuna kadar olan dönemde
Türkiye’de ciddi ekonomik etkileri olmayacağını, ancak bu yüzyılın ikinci
yarısında olumsuz etkilerin ekonomiye hakim olacağını gösteriyor. Bu durum,
Türkiye’ye dayanıklılığını artırmak ve uygun uyum stratejilerini uygulamak için
mükemmel bir fırsat sunuyor (E. H. Çakmak, 2018).
Artık iklim dostu tarımı ana akım gündeme taşımak, geçişin aciliyetini
vurgulamak ve mevcut üretim sistemleri içinde ve mevcut bilgi, teknoloji
ve alternatiflerle iklim dostu tarıma geçişin mümkün olduğunu göstermek
gerekiyor.
Buğday Derneği, 20 yıldan uzun süredir Türkiye’nin önde gelen çevre
STK’larından biri olarak ekoloji, gıda güvenliği ve gıda güvencesi konularında
çalışıyor. Ekolojik tarım, agroekoloji, zehirsiz üretim, tohum, arı, kompost
ve gıda toplulukları gibi gıda döngüsünün çeşitli aşamalarında çalışmalar
yürütüyor. Ekolojik bir temelde tasarlanan ve uygulanan, tekrarlanabilir, öncü
modeller yaratmayı hedefleyen Buğday Derneği, Deafal’in sadece AB’de değil,
Latin Amerika ve Afrika’da da iklim dostu, onarıcı tarım uygulamaları için eğitim
ve teknik destek konusundaki 20 yılı aşkın uzmanlığından yararlanmak için
onlarla bu projede ortak oldu. İzmir’deki 124 tarımsal üretim kooperatifindeki
yaklaşık 30 bin 450 çiftçiyi temsil eden Köy-Koop İzmir de projeye dahil olarak
pilot uygulama yapılmasını sağladı ve yerel sahiplenmeyi artırdı.
“İklim Dostu Çiftlikler”in genel hedefi, Türkiye’de tarım sektörünün iklim
değişikliğine uyumunun artırılmasına katkıda bulunmak. Özel hedefleri ise
1) tarımsal/kırsal toplulukların dirençliliğini artırmak ve doğal kaynaklar ile
ekosistemleri korumak için İzmir’de tekrarlanabilir, bütüncül bir model oluşturmak
2) İzmir’deki tarım sektörünün uyum kapasitesini artırmak.
12
Türkiye en hassas bölgede!
Türkiye, iklim değişikliğine karşı en hassas bölgelerden biri olan Akdeniz
bölgesinde yer alıyor. Tarım ve Orman Bakanlığı, iklim değişikliğinin Türkiye’de
tarım üzerindeki etkilerini; sıcaklıkların artması, yağışların azalması, aşırı hava
olaylarının artması, su kaynaklarının azalması, kuraklık şiddetinin artması, su
ve toprak kalitesinin bozulması, ekosistemin bozulması ve biyolojik çeşitliliğin
azalması, ekolojik alanların değişmesi, hastalık ve zararlıların artması, ekim,
dikim ve hasatta sorunlar yaşanması, tarımsal üretim ve kalitenin düşmesi
ve sürdürülebilir gıda güvenliğinde sorunlar yaşanması olarak belirtiyor.
Ayrıca üretim desenlerinde değişiklikler, ithalat ihtiyacı ve gıda fiyatlarında
artışlar, ihracatta ve refahta düşüşler meydana gelebileceği; zaten kırılgan
durumda olan çiftçilerin yaşam koşullarının kötüleşebileceği, dolayısıyla gıda
güvencesinin azalacağı, açlık ve yetersiz beslenmenin artacağı tahmin ediliyor
(FAO Türkiye).
Tarım, Türkiye’de önemli bir gelir ve istihdam kaynağı olmaya devam ediyor.
Tarımsal üretim, verimliliğin sürdürülmesi ve üretimdeki dalgalanmaların
azaltılması için büyük ölçüde su mevcudiyetine bağlı. Türkiye’deki bitkisel
üretimin yarısı sulamaya bağımlı. Sulu tarım şu anda toplam su tüketiminin
yaklaşık %75’inden sorumlu ve bu da yenilenebilir su varlığının yaklaşık
%30’una denk geliyor (Çakmak, 2009). İklim değişikliğiyle birlikte, su stresi
arttıkça Türkiye’de özellikle sulu üretimin azalması, tarımsal üretimdeki önemli
düşüşün ekonomi geneline yansıyarak ulusal refahı azaltması anlamına geliyor.
Üretimdeki düşüşün bir kısmı ithalatla telafi edilebilse de Türkiye’nin gıda
ticareti dengesinin bozulması söz konusu (Çakmak, 2018).
Bir bölgede don, diğerinde kuraklık!
Ege Bölgesi ve İzmir iklim değişikliğinin etkilerini şimdiden yaşıyor. Yağışlardaki
azalma, su kıtlığı, hava modellerindeki değişiklikler ve aşırı hava olaylarındaki
artış, verimi ciddi şekilde riske atıyor ve üretim desenlerini değiştiriyor.
Mevsimlerin düzensizliği ve öngörülemezliği, her şeyi alışılagelmiş tarihler
ve dönemlerden çok farklı kılıyor. Bölgedeki hastalıklar ve zararlılar giderek
çeşitleniyor ve yaygınlaşıyor. Beklenmedik erken yağışlar, artan nem nedeniyle
13
hastalıkları artırıyor ve uzayan yazlar zararlıların üremesini artırarak daha fazla
pestisit ihtiyacı doğuruyor. Tarım üzerindeki bu sert etkiler, gelirin düşmesi ve
kırdan kente göçün artması riskini de doğuruyor.
Son yıllar iklim değişikliğinin olumsuz etkileri açısından özellikle sert geçti.
İzmir’in güneyindeki Küçük Menderes Ovası’nda ciddi bir su kıtlığı yaşanıyor ve
tarımsal üretim tehlikeye giriyor. Meyve ağaçlarının çiçek açtığı Nisan ayında
yaşanan kar yağışı ve donun ardından çoğu bölgede üzüm, kayısı, kiraz ve elma
ağaçları, buğday tarlaları dondu ve bu ani hava değişikliği pek çok bölgede
çiftçinin ciddi zararlara uğramasına neden oldu.
Bir yanda don diğer yanda susuzluk yaşanıyor. 2024 Ekim ayında İzmir’de
baraj seviyelerindeki düşüş tehlikeli boyutlara ulaştı. Ekim’in son haftasında,
kentin en büyük su kaynaklarından biri olan Tahtalı Barajı’nın doluluk oranı
%15, Gördes Barajı’nınki ise %2,82’lik alarm seviyesindeydi. Aydın Valiliği,
2025’te Büyük Menderes Havzası’nda tarım alanlarının sadece yüzde 50’sine
su verileceği bildirildi. Havzada sulu tarım yapacak çiftçilere en fazla iki defa
su verilecek. Çiftçilere tarım alanlarının yüzde 50’sinde kuru tarım yapmaları
istendi.
Rehberin tamamı için aşağıdaki linke tıklayın:
https://iklimdostuciftlikler.bugday.org/raporlar/%C4%B0D%C3%87%20-%20Agroekoloji%20Rehberi.pdf
