Türkiye’de sebze ve meyve piyasası yıllardır “Hal Yasası” üzerinden düzenlenmeye çalışılıyor. 5957 sayılı Kanun ilk çıktığında büyük umutlarla sunulmuştu: Tarladan sofraya fiyat farkı daralacak, üretici korunacak, tüketici ucuz gıdaya ulaşacaktı. Ancak bugün geldiğimiz noktada tablo hiç de öyle değil. Çiftçi hâlâ emeğinin karşılığını alamıyor, vatandaş ise market raflarında yüksek fiyatlarla boğuşuyor.
Mevcut Yasanın Açmazları
Hal Yasası’nın bugünkü hali, kâğıt üzerinde üretici ve tüketiciyi korumayı amaçlıyor. Fakat Hal Kayıt Sistemi (HKS) güvenilir veri üretemiyor, piyasada kayıt dışı üretim ve satış hâlâ ciddi bir sorun. Belediyeler ile bakanlıklar arasında yaşanan yetki karmaşası, denetimlerin sahada etkisiz kalmasına yol açıyor. En önemlisi de küçük üretici örgütlenemiyor; bürokrasi altında eziliyor.
Sonuçta, pazarı zincir marketler belirliyor. Onlar üreticiden düşük fiyata alıyor, vatandaşa yüksek fiyata satıyor. Tarladan sofraya uzanan bu zincirin her halkasında üretici kaybederken, tüketici de pahalıya mahkûm oluyor.
Gündemdeki Değişiklikler
Yeni taslakta olumlu sayılabilecek bazı adımlar var: Marketlere sattıkları ürünlerin %20’sini doğrudan üreticiden alma zorunluluğu, bedelsiz hal yeri tahsisi, düşük kira avantajı, stokçuluk ve sahte rapor düzenlemeye 1 milyon liraya kadar ceza gibi düzenlemeler öngörülüyor.
Ancak şu sorular hâlâ ortada:
%20 alım zorunluluğu gerçekten piyasada denge yaratacak mı? Yoksa zincir marketlerin gücü karşısında küçük bir rötuş mu kalacak?
-
- HKS hâlâ güvenilir veri üretemezken, ceza artışlarının ne kadar caydırıcı olacağı tartışmalı değil mi?
-
- Bedelsiz yer ve vergi muafiyetleri küçük üreticiye mi yarayacak, yoksa büyük oyuncuların çıkarına mı hizmet edecek?
Eleştirilerin Ortak Noktası
Taslağı değerlendirenlerin işaret ettiği temel sorunlar şunlar:
-
- Veri güvenilirliği yok. HKS hâlâ kayıt dışılığı ortadan kaldıramıyor. Bildirime dayalı sistem, faturanın yerini tutmadığı için sağlıklı veri üretilemiyor.
-
- Market tekelleşmesi kırılmıyor. Hallerin payı giderek azalırken zincir marketlerin baskınlığı sürüyor. %20 alım zorunluluğu, tekelleşmeyi önlemeye yetmeyecek.
-
- Küçük üretici unutuluyor. Yasal düzenlemeler çoğu zaman bürokrasiye takılıyor. Gerçekte faydayı büyük firmalar alırken küçük çiftçi dışarıda kalıyor.
Bu tabloya bakınca yeni taslağın bazı eksikleri giderse bile yapısal sorunlara çare olamayacağı görülüyor.
