MERVE ARISOY
Yönetmenliğini İlkay Nişancı’nın yaptığı, senaryosunu Nişancı ile Sosyolog Aslı Odman’ınyazdığı “Yavaş Ölüm: Afşin-Elbistan’da Kömürün Gölgesinde Yaşam” belgeseli, 5 Kasım’da TEMA Vakfı’nın Şişli’deki genel merkezinde gösterildi.
Gösterimin ardından TEMA Vakfı Çevre Politikaları ve Uluslararası İlişkiler Bölüm Başkanı Eylem Tuncaelli’nin moderatörlüğündedüzenlenen söyleşiye Nişancı ve Odman’ın yanı sıra TEMA Vakfı Yönetim Kurulu Başkanı Deniz Ataç ile Elbistan Hayatı ve Doğayı Koruma Platformu Sözcüsü Mehmet Dalkanat katıldı.
İstihdam umudundan göç ve taşınma talebine
85 dakikalık belgeselde, Afşin-Elbistan Ovası’nda kömür madenciliğinin ve termik santral faaliyetlerinin yaklaşık yarım asırda yarattığı değişim, özellikle Çoğulhan ve Alemdar sakinlerinin tanıklıklarıyla aktarıldı.
Belgeselde, santralin inşaatının başladığı yıllarda bölgeye çalışmak için çok sayıda insanın geldiği, artan barınma ihtiyacını karşılamak için bazı köylülerin ahırlarını bile kireçle sıvayıp kiraya verdiği anlatıldı. Santralin yapımında görev alan Amerikalı çalışanların ve ailelerinin kaldığı lojmanlara ilişkin görüntüler de bu dönemin izlerini taşıdı.
Ancak başlangıçtaki istihdam umudunun yerini zamanla çevre kirliliği, sağlık sorunları ve göç aldı. Santrallerin yakınındaki Çoğulhan, yıllar içinde nüfusunun büyük bölümünü kaybetti.
Mahallenin taşınması talebi ise uzun süredir gündemde. Dönemin muhtarı Kadir Sönmez, 2019 yılında imkânı olanların bölgeden ayrıldığını belirterek mahallenin taşınmasını istemişti. Yerel basında yayımlanan verilere göre Çoğulhan’ın nüfusu 2025 yılında 817’ye geriledi.
Belgeselde bölge sakinleri, külün otları kapladığını, bu otları yiyen hayvanların hastalandığını ve geçmişte pancar ile fasulye yetiştirdikleri arazilerin döküm sahalarına dönüştüğünü anlattı. Bazı sakinler yaşadıkları yerden ayrılmak istemediklerini söylerken, birçok ailenin bölgeyi terk ettiği aktarıldı.
Bir tanık, “Ben kımıldamak istemiyorum buradan ama külden duramıyoruz” dedi. Bir başka tanık ise baca dumanının filtre takıldıktan sonra beyaz görünmeye başladığını anlattı, “Ölüme gelinlik giydirdiler” sözleriyle tepkisini dile getirdi.
Belgeselde kanser ve solunum yolu hastalıklarına, yakınlarını kaybeden ailelerin anlatımlarına da yer verildi.
17 bin erken ölüm
TEMA Vakfı’nın 2022 tarihli araştırmasında, Kışlaköy kömür sahası çevresindeki susuzlaştırma faaliyetleri kapsamında yılda yaklaşık 105 milyon metreküp yeraltı suyunun çekildiği hesaplandı.
TEMA’nın gösterim için hazırladığı “Temel Veriler” dosyasında atıf yapılan Greenpeace Akdeniz çalışmasına göre, Afşin-Elbistan A ve B santrallerinin 1984-2019 döneminde yol açtığı hava kirliliğiyle bağlantılı yaklaşık 17 bin erken ölüm tahmin edildi. Bu sayı, kayıt altına alınmış ölümlerin toplamı değil, sağlık etkisi modellemesinin sonucu.
Kalkınma Atölyesi Kooperatifi’nin 2025 araştırmasında görüşülen 500 kişinin yüzde 88’i sağlıklarının olumsuz etkilendiğini belirtti. TEMA’nın derlediği ölçümlerde de 2021-2024 döneminde Elbistan’daki PM2,5 ortalamasının Dünya Sağlık Örgütü’nün yıllık rehber değerini beş kattan fazla aştığı aktarıldı.
Odman: “İşçinin bedeninin yok olması bir ekolojik yıkım”
Söyleşide Aslı Odman, belgeselde kullanılan “kalkınma rüyası” ifadesinden hareketle bazı coğrafyaların ekonomik birikim uğruna gözden çıkarıldığını söyledi. Afşin-Elbistan’da yaşananların başka bölgelerde de görülebileceğini belirten Odman, yerelde yıllardır biriktirilen tanıklıkların önemine dikkat çekti. Elbistan’daki çevre mücadelesini sürdüren Mehmet Dalkanat’ınbelgeselin hazırlanmasına katkısını da vurguladı.
