Türkiye’deki tarım kooperatifçiliğinin mevcut hantal, bürokratik ve siyasallaşmış yapıdan; Avrupa’daki gibi güçlü, piyasa belirleyici, profesyonel ve üreticiyi gerçekten koruyan bir yapıya dönüştürülmesi köklü bir zihniyet ve yapısal reform süreci gerektirir.
Türkiye’de tarım sektörünün en temel çıkmazlarından biri olan “üreticinin ucuzca elden çıkardığı ya da elinde kalan ürünün, tüketiciye çok yüksek fiyatlarla ulaşması” sorunu, arz zincirindeki çoklu aracılardan ve üreticilerin piyasa gücü olmamasından kaynaklanmaktadır.
Yüksek maliyetlere katlanan üretici (Düşük fiyat nedeniyle) ürününü satamıyor, tüketici ise yüksek fiyat nedeniyle alamıyor!
Avrupa’da (özellikle Hollanda, Fransa, Danimarka ve İtalya gibi ülkelerde) bu sorun, “Üretici Kooperatifleri” (Agricultural Cooperatives / Producer Organizations) modeliyle aşılmıştır.
Bu sistem, sadece bir “imece” veya “yardımlaşma derneği” değil, milyarlarca avroluk cirolara sahip, profesyonelce yönetilen küresel pazarlarda söz sahibi piyasa aktörleridir. Bu sistemde nihai fiyatın yaklaşık %35-40’ı üreticiye aittir. Yani bizdeki gibi tarla fiyatı ile son fiyat arasında 10 kata varan farklar söz konusu değil.
Biz de denedik!
Türkiye’de tarım kooperatifçiliği tarihi, iyi niyetli köylü kalkınma hamleleriyle başlayıp zaman içinde siyasallaşma, hantallaşma ve rant kapısına dönüşme sarmalında tıkanmış bir geçmişe sahiptir.
Avrupa’daki bağımsız, piyasa yapıcı ve üretici odaklı modellerin aksine, Türkiye’de kooperatiflerin asıl amacından sapmasının ve başarısız olmasının ardında yatan birçok neden var.
1. Siyasi vesayet ve arpalık haline gelme
Türkiye’de kooperatifler (özellikle tarım satış kooperatifleri birlikleri ve bunlara bağlı yapılar) uzun yıllar boyunca iktidarların siyasi kadrolaşma alanı olarak görülmüştür. Kooperatiflerin başına işi bilen ziraatçılar, lojistikçiler veya finansçılar yerine, siyasi yakınlıkları nedeniyle atanan isimler getirilmiştir. Kooperatifler, üye çiftçilerin çıkarlarını gözetmek yerine, seçim dönemlerinde oy deposu veya ucuz kredi dağıtma mekanizmaları olarak kullanılmıştır. Bu durum, rasyonel ticari kararlar alınmasını engellemiştir.
2. Finansal disiplinsizlik ve borç silme döngüleri
Geçmişte kooperatifler üzerinden çiftçiye verilen destek kredileri, genellikle geri ödenmeyen siyasi lütuflara dönüşmüştür.
Kooperatif birlikleri bazen piyasa fiyatının çok altında ürün almış veya piyasa üstü fiyatlarla destekleme alımları yapmıştır. Aradaki finansal kara delik devlet bütçesinden veya kooperatiflerin kendi sermayesinden karşılanmıştır.








