Doğu Karadeniz’deki çay bahçelerinin bölgenin doğal bitki örtüsünün parçası olduğunu düşünüyor olabilirsiniz, ama öyle değil. Tamam verim yüksek, devlet her yıl yüz binlerce ton çayı garantili fiyattan alıyor. Fakat üretici bu kazançla geçinemiyor. Peki bunun nedeni ne ve çözümü nerede?
Merhum İlber Ortaylı’nın bana kalırsa en ilginç çıkışlarından biri, Türkiye’nin Rize ve çevresinde çay üretmesinin hata olduğu, ürettiğimiz çayın kalitesinin düşük olduğu ve buralarda mandalina üretmeye geri dönmemiz gerektiği konusunda birkaç ayrı sohbetinde söyledikleriydi. Sahi, biz çaya ne ara bu kadar bağımlı olduk?
Çünkü Rize’nin bulutlara değen dik yamaçlarını boydan boya kaplayan zümrüt yeşili teraslara baktığımızda, zihnimizde çok güçlü bir yanılsama uyanıyor. Türkiye’de kişi başına yılda ortalama 3.5 ila 4 kilogram kuru çay tüketiyoruz. Bu rakam kişi başı çay tüketimi sıralamasında ikinci olan İrlanda’nın neredeyse 1.5, İngiltere’nin neredeyse 2 katı. Hal böyle olunca, Doğu Karadeniz’in sarp dağlarındaki çay bahçelerinin bölgenin doğal bitki örtüsünün ayrılmaz bir parçası olduğunu düşünüyoruz, öyle değil mi?
Gerçek, bundan daha uzak olamazdı. Zaman makinesine atlayıp sadece yüz yıl öncesine, örneğin 1920’lerin başındaki bir Rize köyüne gidecek olsaydınız, yamaçlarda tek bir ticari çay bahçesi bile göremezdiniz. Bugün geleneksel ve ezeli sandığımız çay ekonomisi, esasında 20. yüzyılın ortalarında, genç cumhuriyetin sıfırdan tasarlayıp hayata geçirdiği devasa bir tarım ve sanayi mühendisliği projesi.
Tezgahlardan fabrikalara
Çay, bu topraklara geldiğinde, bölge bomboş veya tarımsal açıdan atıl bir coğrafya değildi. Aileler kendi gıda ihtiyaçlarını karşılamak için mısır, fasulye, patates ve çeşitli sebzeler ekiyor, nakit para kazanmak ve ev ihtiyacını görmek içinse turunçgiller, fındık, ceviz ve diğer meyveleri yetiştiriyordu. 20. yüzyılın başlarında Rize’deki ekilebilir arazilerin büyük bölümünü mısır kaplıyordu.
Fakat bu karma sistemin çözemediği yapısal bir darboğaz vardı: Topoğrafya inanılmaz derecede dik ve engebeliydi, ailelerin elindeki toprak parçaları çok küçüktü ve bölgeyi ülkenin geri kalanına bağlayan ulaşım ağı neredeyse yok denecek kadar zayıftı. Erkek iş gücü, mevsimlik veya uzun süreli olarak İstanbul’a, Rusya’ya ya da başka şehirlere çalışmaya gitmek zorunda kalıyordu. II. Abdülhamid döneminde Bursa gibi farklı bölgelerde çeşitli denemeler yapılmış ama ekolojik uyumsuzluk nedeniyle başarısızlıkla sonuçlanmıştı.
