İran savaşının etkilediği alanlardan biri de gübre. Özellikle doğal gazdan üretilen kimyevi gübreler. Ne yazık ki Türkiye yılda 6-7 milyon ton gübre ithal ediyor. Tedarikte sıkıntı olmasa bile yükselen gübre fiyatları gıda enflasyonunu olumsuz etkileyecek. Akaryakıtta olduğu gibi burada da kamu sübvansiyonu devreye girebilir.
Dezenflasyon programını en çok zorlayan harcama gruplarından olan gıda fiyatları bu yıla da belirgin artışla başlamış, işlenmemiş gıda fiyatları yükselişi önderliğinde ilk iki ayın birikimli gıda fiyat artışı %13,9’a ulaşırken, mart ayında ise %3 civarı bir artış daha kaydetmesi beklenmektedir. Körfez tedarik zincirlerini etkileyen son gelişmelerin tarım sektörünün ana girdisi olan gübre fiyatları üzerinden ilave yukarı yönlü riskler doğurması ise önümüzdeki dönemde dezenflasyon programı açısından yeni krizlere gebe olduğumuzu düşündürmektedir. Bu doğrultuda, bu haftaki yazımda Türkiye’de gıda fiyatları oluşumu sürecini, maliyet kanalı üzerindeki riskleri değerlendiren TEPAV raporu ve kendi veri tabanımızdaki bilgilerden yararlanarak ele almaya çalıştım.
İran saldırıları sonrası Ticaret Bakanlığı’nın aldığı kararla 7 Mart 2026 tarihinden itibaren üre gübresinin ihracatı ve Türkiye üzerinden transit geçişi durdurulmuş; gübre teminini kolaylaştırmak amacıyla üre ithalatında uygulanan gümrük vergisi sıfırlanmıştır. Bu gelişmeler, Türkiye’de tarımsal üretimin sürdürülebilirliği açısından gübrenin kritik bir girdi olduğunu ortaya koyarken; toplam talebin önemli bir bölümünün ithalat yoluyla karşılanması, tarım sektörünü küresel tedarik zinciri şoklarına karşı kırılgan hale getirmektedir.
Doğal gazdaki artış kritik öneme sahip
Türkiye’de azotlu gübreler içinde en kritik ürün olan üre ve amonyak türevleri büyük ölçüde dış alımlara dayanmaktadır. Türkiye’de yıllık kimyevi gübre tüketimi yaklaşık 6-7 milyon ton seviyesinde gerçekleşmekte ve bu talebin önemli bir bölümü ithalat yoluyla karşılanmaktadır.
TÜİK dış ticaret verileri, Türkiye’nin her yıl 4-5 milyon ton civarında gübre ve gübre ara ürünü ithal ettiğini göstermektedir. Tedarik yapısına bakıldığında Rusya, Çin, Mısır, Cezayir ve Azerbaycan başlıca kaynak ülkeler olarak öne çıkarken; Katar, Suudi Arabistan ve Umman gibi Körfez üreticileri de önemli bir paya sahiptir. TÜİK ve sektör verileri birlikte değerlendirildiğinde Körfez ülkelerinin Türkiye’nin azotlu gübre ithalatındaki payının yaklaşık %15-25 bandında olduğu görülmektedir. Ayrıca Türkiye’de gübre üretiminin yapısı da enerji piyasalarına yüksek bir bağımlılık göstermektedir. Azotlu gübre üretiminde temel girdi olan amonyak, büyük ölçüde doğal gaz kullanılarak elde edilmektedir. Bu nedenle doğal gaz fiyatlarındaki artış; yalnızca ithal gübre fiyatlarını değil, Türkiye’deki yerli gübre üretim maliyetlerini de doğrudan etkilemektedir. Bununla birlikte Türkiye’nin gübre tedarikinde tek bir bölgeye bağımlı olmaması, önemli bir stratejik esneklik sağlamaktadır. Körfez ülkelerinin payının yaklaşık %15-25 bandında kalması nedeniyle Türkiye, azotlu gübre ihtiyacının önemli bir bölümünü Rusya, Kuzey Afrika ülkeleri ve Orta Asya gibi alternatif tedarikçilerden karşılayabilmektedir. Bu nedenle Hürmüz’de yaşanan tıkanıklığın Türkiye açısından en belirgin etkisi; tam bir arz kesintisinden ziyade gübre fiyatlarının yükselmesi, navlun maliyetlerinin artması ve tedarik sürelerinin uzaması şeklinde ortaya çıkmaktadır.

Türkiye’de tüketiciye yansıyan gıda fiyatlarını etkileyen faktörlerdeki son gelişmeleri incelemek için ise, küresel olarak gıda fiyatlarının seyrini gösteren FAO gıda fiyatları endeksini, yurt içi üretici fiyatları açısından tarımsal girdi fiyat endeksini (Tarım-GFE), tarım ürünleri üretici fiyat endeksini (Tarım-ÜFE) ve üretici fiyatları altında gıda ürünleri imalatı endeksini (Gıda-ÜFE) takip ediyoruz. FAO endeksi dolar bazında olduğundan yurt içi etkisi açısından endeksin TL karşılığının (FAO-TL) yıllık değişimlerini dikkate alıyoruz.





