Yaklaşık 50 yıldır kömürün gölgesinde yaşayan Afşin-Elbistan Ovası’nda hava kirliliği, kuraklık, hastalıklar ve göç yaşamın parçasına dönüştü. TEMA Vakfı’nın Yavaş Ölüm belgeseli, 17 binden fazla erken ölümle ilişkilendirilen santrallerin doğa ve insan yaşamında yarattığı tahribatı anlatıyor.
Kahramanmaraş’ta termik santral faaliyetlerinin ve kömür madenciliğinin yaklaşık 50 yıldır sürdüğü Afşin-Elbistan Ovası, dünyada kömür kaynaklı kükürt dioksit kirliliğinin en yoğun olduğu bölgeler arasında 5. sırada. Kömür çıkarmak için yapılan susuzlaştırmada bölgeden her yıl yaklaşık 105 milyon metreküp yer altı suyu çekiliyor. Elbistan Ovası’nda santrallerin devreye girdiği 1984 yılında 33 °C olarak gözlenen yer yüzey sıcaklıkları, 2010’da 5 derece artarak 38 °C’ye çıktı. Ovadan Ankara Onkoloji Hastanesi’ne kanser tedavisi için giden hasta sayısı 1984–1993 arasında 8 kattan fazla arttı. Santraller 1984-2020 yılları arasında 17 binden fazla erken ölüm ve 9 binden fazla bebeğin erken doğumuna yol açtı. Tüm bunlar yaşanırken, Elbistan’dan en az 50 bin kişinin göç ettiği tahmin ediliyor; santrallere yakın bazı mahalleler bomboş, Kahramanmaraş’ın tarım alanlarının yaklaşık yüzde 54’üne sahip olan bölgede bir zamanların verimli toprakları şimdinin kurak arazileri. İşte tüm bu veriler, TEMA Vakfı’nın Afşin-Elbistan’daki kömür madenciliğinin doğa, insan sağlığı ve yaşam üzerindeki etkilerini anlattığı Yavaş Ölüm belgeselinde yer alıyor.
Yıllar içinde yaşanan ekolojik bir tahribat
Yönetmenliğini İlkay Nişancı, uygulayıcı yapımcılığını Hakan Fıçıcı, anlatımını ise eylem-araştırmacı akademisyen Aslı Odman’ın üstlendiği belgesel, birdenbire yaşanan bir felaketten çok, yıllar içinde gündelik hayatın parçası haline gelen ekolojik bir tahribata odaklanıyor. Bir zamanlar bereketiyle anılan ovanın santrallerden sonraki dönüşümü, sakinlerin geçim kaynakları, sağlık sorunları ve geleceğe dair kaygıları bölge halkının tanıklıklarıyla anlatılıyor. Bir yanda verimli tarım toprakları ile diğer yanda Türkiye’nin en büyük linyit rezervlerinden biri arasında yapılan tercihin coğrafyanın kaderini nasıl belirlediği vurgulanıyor. Yavaş Ölüm’ün özel gösterimi 5 Kasım’da vakfın genel merkezinde gerçekleşti, şu anda YouTube üzerinden izlenebiliyor. https://www.youtube.com/watch?si=OSU5FY3DyaDZGtrQ&v=PNNku-OMry8&feature=youtu.be
“Resmen şehir ölmüştü”
Gösterimin açılış konuşmasında söz alan TEMA Vakfı Yönetim Kurulu Başkanı Deniz Ataç, Afşin-Elbistan’daki durumu yazılı basınla anlatmanın imkansız olmasından dolayı belgesel yapmaya karar verdiklerini söyledi ve ekledi: “Santralin tam karşısından Çolağan Mahallesi’ne girince kanım dondu. Hayatımda hiç böyle bir şey görmedim, resmen şehir ölmüştü. Yazılı basının ya da bizlerin bu hissi vermesi çok zor. Keşke imkan olsa da filmini çekebilsek diye düşündüm.”
Ataç, kömürün doğa ve insan yaşamı üzerindeki uzun vadeli etkilerine de dikkat çekti: “Kömürün görünen yüzü kullandığımız enerji; görünmeyen bedeli ise doğa ve yaşam üzerinde yarattığı tahribat. Bazı yıkımlar bir anda gerçekleşmiyor; insanların yaşam alanlarında, soluduğumuz havada, toprağın veriminde, su varlıklarının miktarında ve kalitesinde zamanla birikiyor. Afşin-Elbistan’da tanık olduğumuz da böyle bir süreç. Kömürün çıkarılmasından enerjiye dönüştürülmesine uzanan süreçte yaşanan işçi ölümleri de bambaşka bir boyut. Doğayı, insan sağlığını ve yaşam hakkını gözeten, iklim kriziyle mücadeleyi esas alan enerji politikalarına ihtiyacımız var.”
“Yurt dediğimiz şey sermaye değil”
Gösterimin ardından TEMA Vakfı Çevre Politikaları ve Uluslararası İlişkiler Bölüm Başkanı Eylem Tuncaelli moderatörlüğünde gerçekleştirilen söyleşide, yönetmen İlkay Nişancı ise şöyle konuştu: “İnsan, karşı karşıya olduğu sorunları tek başına düşündüğünde kendini çaresiz hissedebiliyor. Ancak aynı deneyimi paylaşan insanlarla bir araya geldiğinde birbirinden güç alıyor ve birlikte neler yapılabileceğini düşünmeye başlıyor. Biz de belgeselin gösterimleriyle tam olarak bu alanı yaratmayı amaçladık.”








