Üniversiteler, küreselleşme ve dijital dönüşümün kıskacında asli görevleri ile piyasa beklentileri arasında derin bir kimlik karmaşası yaşıyor. “Bilim için bilim” ilkesinden uzaklaşan, akademik özgürlüğü, ticaret yapma özgürlüğüyle karıştıran mevcut yapı; üniversiteyi entelektüel özerkliğini yitirme tehlikesiyle karşı karşıya bırakıyor.
“Üniversitelerin üçüncü görevi…” başlıklı son yazımı “…asıl mesele üçüncü misyonu terk etmek değil, onu yeniden sahiplenip yeniden tanımlamaktır. Bunu da dar kapsamlı ekonomik beklentilerin ya da basit algı yönetiminin ötesine taşıyarak, üniversiteyi daha çoğulcu, daha katılımcı ve toplumsal bağları olan bir vizyona kavuşturarak gerçekleştirebiliriz.” şeklinde bitirmiştim. Yazı hem üniversitedeki arkadaşlardan hem de dışarıdan “üniversitelerin şu asli görevlerini biraz daha aç” ve “bu yazdıkların iyi güzel de çözüm önerilerini biraz daha somutlaştır” gibi belli başlı iki çeşit yorum aldı.
Önceki üç sayıda da belirttiğim gibi günümüzde üniversitelerin karşılaştıkları sorunlar sadece Türkiye’ye özgü değil. Tüm dünyada üniversitelerin ciddi bir kimlik sıkıntısı içerisinde bulunduğu akademik camia tarafından da yoğun bir şekilde tartışılıyor; kitaplar ve makaleler yayımlanıyor. Bu sıkıntıların bir kısmını önceki yazılarımda da anlatmış ve detaylarıyla ilgilenenler için bazı kaynaklar vermiştim.
Bilim için bilim
Geçen ay bahsettiğim Fas ve Bolonya’da kurulan ilk üniversitelerin ardılları örneğin Kahire’de El Ezher, Paris’te Sorbon, İngiltere’de Oxford ve İspanya’da Salamanca gibi Orta Çağ üniversiteleri uzun yıllar boyunca aslında dini eğitim veren daha doğrusu kutsal kitapları “doğru” belleten kurumlar olarak faaliyet göstermişlerdir. Musevi din bilgini İbni Meymun ve Farabi, İbni Rüşd, İbni Sina gibi İslam âlimlerinin “el-Muallim ül-Evvel” yani “ilk öğretici” dedikleri Aristo’nun görüşlerini tartıştıkları, daha doğrusu kutsal kitaplarla karşılaştırdıkları metinler Latinceye çevrilip Avrupa üniversitelerine ulaşınca işin boyutu değişmiş, skolastik düşünce tarzına geçiş olmuş[i]. Yani üniversitelerde, metinlerin dikkatli okunması ve yapılandırılmış tartışmalara dayandırılması ayrıca Aristo’dan alınan mantıksal akıl yürütme ve sistematik argümanlar akademik eğitimi şekillendirmiş. Ancak, yine de din öğretisinin kutsal metinlerini esas alan bu dogmatik, yani sorgulama veya özgür düşünceye kapalı eğitim sistemi Rönesans ve Reform hareketlerine kadar devam etmiş ve bilimsel devrimle beraber ikinci boyuta yani evrenin gerçeklerini gözlem ve deneylerle anlamaya çalışan araştırma çabalarına evrilmiştir. Diğer bir ifadeyle Orta Çağ Avrupa kurumlarıyla ilişkilendirilen üniversite, sadece “nakil” yoluyla eğitimden on dokuzuncu yüzyılda “bilim için bilim” ilkesini benimseyerek somut bir şekilde klasik üniversite yapısına kavuşmuştur. Burada Wilhelm von Humboldt, John Henry Newman ve Karl Jaspers gibi düşünürlerin, üniversiteyi öğretim ve araştırmanın birliğini amaç edinen bir akademisyenler topluluğu olarak tanımlayıp kurguladıklarının altını çizmekte yarar var. Bu yaklaşım, öğrencilerin sadece hazır bilgilerin alıcıları değil, keşif süreçlerinin aktif katılımcıları olduğu bir pedagojik ortam yaratır.
Akademik özgürlük, ticaret yapma özgürlüğü değil
Yani üniversitelerin asli görevini bireylerde disiplinler arası derinlik, akademik özerklik ve hakikat arayışını ön plana çıkararak entelektüel ve ahlaki yetkinliklerin geliştirilmesi olarak tanımlayabiliriz. Bu kurguda üniversiteler dış baskılardan mümkün olduğunca korunur ve bilgi üretimi, toplumun acil taleplerinden ziyade öncelikle kurum içi bilimsel ilkeler tarafından yönlendirilir. Klasik üniversite kurgusunun temelini oluşturan akademik özgürlük, dış baskılardan uzak, bilimsel standartlara uygun olarak bilginin araştırılması ve aktarılması için korunan bir alan olarak anlaşılmalıdır. Yoksa, günümüzde pek çok üniversitede yaşayıp gördüğümüz ders vermeme ya da keyfine göre ders verme veya araştırma yapıyor kisvesi altında ticaret yapma özgürlüğü değildir. Akademik özgürlük ilkesinin en yalın tanımı akademisyen ve öğrencilerin özellikle siyasi otoriteler, kurum yönetimi veya dış baskılardan kaynaklanan haksız müdahaleler ya da yaptırım korkusu olmadan öğretim, araştırma, yayın ve fikir tartışması yapabilmeleridir.
Özgür düşünceli, bilgili ve eleştirel bakış açısına sahip öğrencilerin yetiştirilmesi üniversitenin en önemli görevidir. Hakikatin önemsizleştirildiği, yanlış bilgilerin ve kutuplaşmış söylemlerin damgasını vurduğu günümüzde, bu işlev yaşamsal öneme sahiptir.
Burada bir parantez açarak geçenlerde yayımlanan Dünya Akademik Özgürlük Endeksi’nden bahsetmek isterim. Tahmin edebileceğiniz üzere Türkiye dünyada en dipteki % 10’luk bölümde Afganistan ile aynı sırayı paylaşıyor[ii]. Buradan hareketle üniversitelerimizde yaşanan sıkıntıları hemen akademik özgürlük yoksunluğuna bağlamazsınız umarım. Aynı endekse göre Çin de bizimle aynı grupta yer alıyor. Ancak Çin geçtiğimiz 10 yıl içerisinde gerek araştırma gerekse eğitim ölçütlerini esas alan üniversite sıralamalarında pek çok Amerikan ve Avrupa üniversitesini geçerek özellikle temel bilimler, teknoloji ve mühendislik alanlarında ön sıralarda görünmeye başlamıştır. Burada yine ağırlıklı olarak sosyal bilimler üzerinde çalışan üniversiteler ya da fakülteler ile bilim, teknoloji ve mühendislik üzerinde yoğunlaşan okulların akademik özgürlük anlayışının çok farklılık gösterdiğini ancak yine de özgür ve eleştirel düşünme yeteneği yüksek bireylerin her iki durumda da önemli olduğunu hatırlamak gerekir.
Bilgi bir değer olarak benimsenmeli
Keza bizdeki araştırma kavramı da günümüzde kronik bir aşınma sürecine girmiş görünmektedir. Daha önceden başka ülkelerde yapılmış araştırma sonuçlarının ya da buluşlarının kötü bir tekrarını yapıp bunu yenilikçilik olarak pazarlamak hiçbir yararı olmayan bir kaynak israfıdır. Daha da vahimi “arabanın ön tekeri nereden giderse arka teker de onu takip eder” misali bu yeni nesiller için de kötü bir örnek teşkil etmekte ve üniversitelerin araştırma misyonunu kökünden çökertmekten başka bir şeye hizmet etmemektedir. Oysa ki klasik üniversite geleneğinde, bilginin peşinde koşmak yani bilim için bilim yapmak başlı başına bir amaçtır. Tarihte pek çok örneğini gördüğümüz üzere, hemen uygulamaya geçirilemeyen temel araştırmalar pek çok dönüştürücü keşfin öncülü olmuştur. Daha geniş bir bakış açısıyla, bilginin kendiliğinden bir değer olarak benimsenmesi, yükseköğretimin toplumsal misyonunun temelini oluşturur. Özgür düşünceli, bilgili ve eleştirel bakış açısına sahip öğrencilerin yetiştirilmesi üniversitenin en önemli görevidir. Hakikatin önemsizleştirildiği, yanlış bilgilerin ve kutuplaşmış söylemlerin damgasını vurduğu günümüzde, bu işlev yaşamsal öneme sahiptir.
Girişteki ikinci soruyu yanıtlamak yani günümüzde üniversitelerin içine düştüğü sıkıntıların çözümüne yönelik somut önerilerde bulunmak çok daha zordur. Zira, modern üniversite özellikle küreselleşme sürecinin etkisiyle çok daha karmaşık bir boyuta evrilmiştir. Günümüz üniversiteleri, öğretim ve araştırmaya olan bağlılığını sürdürürken, görev alanı geçen yazıda detaylandırdığım “üçüncü misyon” olarak adlandırılan unsurları da kapsayacak şekilde genişlemiştir. Yani toplum, iş dünyası ve siyasi iradeyle etkileşim neredeyse tüm asli görevlerinin önüne geçmiştir. Buna bilgi aktarımı, inovasyon, sürdürülebilir kalkınma ve iklim değişikliği ile halk sağlığı gibi küresel sorunların ele alınması da dahildir. Dolayısıyla modern üniversiteden sadece bilgi üretmesi değil, aynı zamanda bu bilginin yararını ve etkisini de ortaya koyup ticarileştirmesi beklenmektedir.
Çözüm önerileri sunmanın önündeki en büyük engel ise bizzat üniversitelerin bu kavram kargaşası içerisinde yollarını kaybetmiş olmalarıdır. Dünyanın farklı ülkelerinde kurulan yeni, sözde modern ama aslında post-modern üniversitelerin, odaklanmış bir dizi hedef yerine, birbirinden çok farklı çok sayıda insan grubu için sayısız hedefi gerçekleştirmeye çalıştığını ve bu nedenle de varlıklarının temel gerekçesini belirsiz hale getirdiğini görüyoruz. Bu sadece Türkiye’de yaşanan bir sıkıntı olmayıp Singapur, Abu Dabi, Katar ve Macaristan gibi ülkelerde Amerika’nın en ünlü üniversiteleri ile iş birliği içerisinde kurulan üniversitelerin başarısız kalmasına yol açmıştır.
Nostaljik bir girişim olarak algılanmamalı
Bilgi bolluğu ve epistemik belirsizliğin yaygın olduğu internet çağında, yapay zekanın da devreye girmesiyle öğretim ve araştırmanın bütünlüğünü yeniden ele almak özellikle önemlidir. Öğrencilerin bu bilgi karmaşası hatta bilgi kirliliği içerisinde yol almaları için gerekli olan eleştirel düşünme becerilerini ve metodolojik yetkinlikleri kazandırmak sanırım şimdiye kadar olduğundan çok daha önemli bir zorunluluk haline gelmiş bulunuyor.
Tekrar vurgulamakta yarar var: Klasik üniversite ideallerini yeniden canlandırmak, nostaljik bir girişim olarak algılanmamalıdır. İçinde bulunduğumuz küreselleşme, dijital dönüşüm, küresel eşitsizlik ve ekolojik kriz gibi yirmi birinci yüzyılın koşulları yeni bir uyum süreci ve dönüşümleri zorunlu kılmaktadır. Bununla birlikte, karşılaşılan bu zorluklar aynı zamanda klasik ilkelerin önemini bir kez daha ortaya koymaktadır. Akademik ya da entelektüel özerklik tartışmalı konularla derinlemesine ilgilenmeyi mümkün kılar. Temel bilgilerle donatılmış özgür düşünceyi hedefleyen öğretim ve araştırmanın bütünleştirilmesi, uyarlanabilir ya da çözüm üretebilir öğrenmeyi teşvik eder. Bilgiye verilen içsel değer ise, anlık taleplerin ya da çıktıların ötesinde uzun vadeli araştırmaların önünü açar.
Günümüzde üniversiteler kritik bir dönemeçte bulunmaktadır.Dış taleplere duyarlı olmak gerekli olmakla birlikte, bu durum üniversitenin kimliğini tanımlayan temel ideallerin aleyhine olmamalıdır.
Dolayısıyla çözüme giden yol, tarihsel üniversite modellerini yeniden canlandırmak değil, bunların temel ilkelerini günümüz gerçekleriyle uyumlu olacak şekilde yeniden yorumlamaktır. Bunun için hesap verebilirlik ile özerkliği, yenilikçilik ile eleştirel düşünmeyi ve toplumsal katılım ile akademik dürüstlüğü dengeleyen kurumsal çerçeveler gereklidir. Burada belki de en önemli sıkıntı dayatmacı zihniyetin kırılamamasıdır. Atanmış rektör ve dekanlarla üniversiteleri klasik üniversite ilkelerini içselleştirip geleceğe taşımak ham hayalden öte geçemez.
Günümüzde üniversiteler kritik bir dönemeçte bulunmaktadır. Dış taleplere duyarlı olmak gerekli olmakla birlikte, bu durum üniversitenin kimliğini tanımlayan temel ideallerin aleyhine olmamalıdır. Üniversitelerin temel görevi olan eğitim ve araştırma görevlerini yeniden benimsemek, yükseköğretimi süregelen dönüşümler boyunca yönlendirecek normatif bir temel sunmaktadır. Akademik özerkliği, öğretim ve araştırmanın bütünlüğünü ve bilginin içsel değerini yeniden benimseyip öne çıkarmak yaşamsal öneme sahiptir. Ancak bu şekilde üniversiteler eleştirel sorgulama, entelektüel derinlik ve kalıcı kamu değeri mekanları olarak kendilerine özgü rollerini sürdürebilirler.
Son bir hatırlatma yapayım: Üniversiteler toplumun en iyi eğitim almış ya da almakta olduğunu farz ettiğimiz, entelektüel birikimi ve özgür düşünme yeteneği en yüksek katmanını oluşturmaktadır. Dolayısıyla üniversitenin bütünlüğünü oluşturan tüm paydaşların katılımıyla mevcut sıkıntıların belirlenmesi, ardından da aynı paydaşlar tarafından bu sıkıntıların giderilmesi ya da geleceğe yönelik yol haritalarının hazırlanması hayati önem taşımaktadır. Siyasi erk ya da üst yönetimler tarafından diğer ülke veya üniversite örneklerine bakarak dayatılan çözümler veya yol haritaları bizzat üniversite ruhuna aykırı oldukları için başarılı olmaları da mümkün değildir.
Geleceğe yönelik yol haritaları hazırlanmalı
Bu yazıyı, on dokuzuncu yüzyıl İspanyol şairi Antonio Machado’nun orijinal haliyle “Caminante, no hay camino, se hace camino al andar.” yani “Yolcu, yol yoktur; yol, yürüdükçe oluşur.” özlü sözüyle kapatalım. Tam da yol demişken yurdumuzda o yolu açmaya yönelik yürüyüşün başladığı 19 Mayıs Gençlik Bayramı’nı hakkıyla kutlamayı ve yürüyüşün önderi Ata’mızı saygıyla anmayı unutmayalım!
[i] Rubenstein, R. E., 2003. Aristotle’s Children, Harvest Book, N.Y.
[ii] Academic Freedom Index. Update 2026. Friedrich-Alexander-Universitat. Chrome extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://academic-freedom-index.net/research/Academic_Freedom_Index_Update_2026.pdf
